Prawa mniejszości

08-10-2013

W Sali Rady Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Łódzkiego 20 maja odbyła się konferencja nt. Realizacja praw mniejszości polskiej na Białorusi, Litwie, Ukrainie i w Czechach oraz mniejszości białoruskiej, litewskiej, ukraińskiej i czeskiej w Polsce. Patronował jej Bogdan Borusewicz, marszałek Senatu RP.

Obrady otworzył prof. Dariusz Górecki, kierownik Katedry Prawa Konstytucyjnego UŁ, który jako senator VI kadencji był przewodniczącym Polsko-Litewskiej Grupy Parlamentarnej oraz członkiem Zespołu ds. Białorusi w senackiej Komisji Spraw Emigracji i Łączności z Polakami za Granicą. Profesor przypomniał,) iż problematyka badawcza dotycząca mniejszości narodowych nie po raz pierwszy jest przedmiotem zainteresowania Katedry Prawa Konstytucyjnego. W maju 2009 r. odbyła się bowiem konferencja nt. Sytuacja ludności polskiej na Wschodzie w świetle obowiązującego prawa i praktyki.

Jako pierwszy referat wygłosił dr Grzegorz Kulka (Uniwersytet Wrocławski). W swym wystąpieniu o autochtonicznym charakterze ludności polskiej na Białorusi, Litwie, Ukrainie i w Czechach oraz ludności białoruskiej, litewskiej, ukraińskiej i czeskiej w Polsce przedstawił historyczne uwarunkowania, które doprowadziły do powstania skupisk ludności polskiej poza granicami III RP.

Kolejny prelegent prof. D. Górecki, mówił o realizacji praw mniejszości polskiej na Litwie i mniejszości litewskiej w Polsce. Swoje wystąpienie rozpoczął od zwrócenia uwagi na dysproporcję w liczebności ludności polskiej zamieszkującej terytorium Litwy (235 tys. osób), a skupiskiem ludności litewskiej w Polsce (5,6 tys. osób). Zaprezentował też najbardziej drastyczne przykłady naruszania praw mniejszości polskiej na Litwie. Prawa te, choć gwarantowane przez bilateralne traktaty oraz umowy międzynarodowe podpisane przez oba państwa, są ustawicznie naruszane przez działania prawne i faktyczne organów władzy publicznej. Referent skonfrontował także regulacje przyjęte przez oba państwa na szczeblu krajowym wykazując, że polskie akty normatywne statuując odpowiednie gwarancje zapewniają tym samym przestrzeganie praw mniejszości litewskiej w Polsce. W jego ocenie, władze litewskie podejmują zaplanowane i przemyślane działania mające na celu lituanizację polskiej mniejszości narodowej.

Doktor Jerzy Rychlik (Polska Akademia Nauk) zaprezentował referat nt. realizacji praw mniejszości polskiej na Białorusi i mniejszości białoruskiej w Polsce. Na wstępie podzielił się swoimi doświadczeniami związanymi z odzyskiwaniem niepodległości przez niezależną Białoruś w roku 1990, co łączyło się także z ożywieniem działalności polskich stowarzyszeń i związków Polaków na Białorusi. Prelegent podkreślił, że z jednej strony Związek Polaków na Białorusi jest najhojniej dotowaną przez białoruskie władze organizacją mniejszościową, z drugiej ? wszyscy członkowie tej organizacji mają zakaz wyjazdu do państw Unii Europejskiej.

O realizacji praw mniejszości polskiej na Ukrainie i mniejszości ukraińskiej w Polsce mówił dr. Konrad Składowski (UŁ). Zwrócił uwagę na inny poziom relacji między rządami tych państw, co wpływa bezpośrednio na sytuację mniejszości. Problemy, jakie się pojawiają, wynikają z postaw prezentowanych raczej przez administrację na szczeblu lokalnym, szczególnie niechętną do ponoszenia dodatkowych kosztów, co nie jest powodowane polityką władz państwa. W ocenie prelegenta, biorąc pod uwagę działania podejmowane na polu oświaty, krzewienie kultury narodowej, swobodę tworzenia i działania stowarzyszeń mniejszościowych ? oba omawiane państwa przestrzegają międzynarodowych standardów w zakresie gwarantowania praw mniejszości. Asymetria występuje jedynie w zakresie wsparcia finansowego udzielanego organizacjom mniejszościowym na szczeblu państwowym. Wsparcie finansowe na rzecz ukraińskiej mniejszości w Polsce utrzymuje się od dziesięciu lat na stałym poziomie ok. dwóch milinów złotych rocznie. Jednocześnie, polskie organizacje na Ukrainie nie mogą liczyć na żadne wsparcie ze strony władz państwowych.

Doktor Jarosław Sułkowski (UŁ) miał wystąpienie nt. realizacji praw mniejszości polskiej w Czechach i mniejszości czeskiej w Polsce. Swój referat rozpoczął od zwrócenia uwagi na odmienny charakter obu mniejszości. O ile mniejszość czeska ma charakter napływowy, polska mniejszość w Czechach została administracyjnie wcielona w granice państwa czeskiego i stanowi mniejszość autochtoniczną. Mniejszość polska w Czechach jest poza tym mniejszością skoncentrowaną, natomiast Czesi w Polsce są mniejszością rozproszoną. Czechów w Polsce mamy zaledwie 386, natomiast Polaków w Czechach jest 39 tys. Skala problemów w funkcjonowaniu tych mniejszości jest zatem nieporównywalna.

Ostatni referat wygłoszony przez dr. Olgierda Góreckiego (UŁ) dotyczył mniejszości etnicznych w świetle teoretycznej refleksji polityczno-prawnej. Swoje wystąpienie prelegent podzielił na trzy części. W pierwszej z nich zaprezentował koncepcję teoretycznoprawną dotyczą źródeł pochodzenia jednostki (domniemane pochodzenie czy domniemana zgoda). Drugim z prezentowanych zagadnień była kwestia wielokulturowości jako ideologii broniącej praw mniejszości narodowych. Trzecim, stosunek państw liberalnej demokracji wobec mniejszości narodowych i idei wielokulturowości. W ocenie referenta, status mniejszości najefektywniej zabezpieczony i gwarantowany jest w państwach, w których obywatelstwo wynika z tzw. domniemanej zgody, pod warunkiem, iż prowadzą one politykę wielokulturowości.

Wystąpienia prelegentów wywołały ciekawą dyskusję. Andrzej Person, senator RP, przewodniczący senackiej Komisji Spraw Emigracji i Łączności z Polakami za Granicą przypomniał, że zbliżające się ćwierćwiecze przywrócenia rządów demokratycznych w Polsce stanowić może dobrą okazję do zmiany spojrzenia na Polonię mieszkającą poza granicami kraju. Jednocześnie będzie to może dobry pretekst do zorganizowania konferencji podsumowującej 25 lat relacji demokratycznego państwa polskiego z Polakami na obczyźnie.

Z kolei Maria Piotrowicz, prezes Łódzkiego Oddziału Stowarzyszenia Wspólnota Polska, zwróciła uwagę na kultywowanie tradycji używania języka polskiego wśród polskiej młodzieży na Litwie. Podkreśliła również mnożenie się trudności w uzyskiwaniu stypendiów dla studentów polskich z Litwy, którzy chcą studiować w Polsce. Jednocześnie zauważyła, że kiedy opiekę nad Polonią sprawował Senat RP takie sytuacje się nie zdarzały.

Merytorycznej części konferencji przewodniczył prof. Bogusław Banaszak z Uniwersytetu Wrocławskiego.

W obradach, zorganizowanych przez Katedrę Prawa Konstytucyjnego UŁ udział wzięli: Cezary Grabarczyk ? wicemarszałek Sejmu RP; Artur Kozłowski ? dyrektor Gabinetu Marszałka Senatu RP, przewodniczący Rady do spraw Polaków na Wschodzie w Kancelarii Prezesa Rady Ministrów oraz przedstawiciele mniejszości polskiej na Białorusi, Litwie, Ukrainie i w Czechach, studenci Uniwersytetu Łódzkiego. Obecni byli: prof. Włodzimierz Nykiel, rektor UŁ; prof. Agnieszka Liszewska, dziekan Wydziału Prawa i Administracji UŁ.

Anna Michalak