Profesor Paweł Chmielewski (1946?2013)

08-10-2013

Odszedł nagle 25 lipca. Przeżył 67 lat, ale jakże intensywnych, bogatych w rozmaite wydarzenia zawodowe, rodzinne, polityczne i organizacyjne. Był nietuzinkową osobowością ? postacią znaną i lubianą, przyjazną ludziom, wrażliwą, dobrze rozpoznawalną nie tylko w środowisku uniwersyteckim. 

Urodził się 1 kwietnia 1946 r. w robotniczej rodzinie w Tomaszowie Mazowieckim. Edukację szkolną rozpoczął tam wcześniej niż Jego rówieśnicy. Rodzice zadbali też o to, by poznawał języki obce (angielski), a także, by nauczył się gry na fortepianie. Maturę uzyskał w roku 1963 w I Liceum Ogólnokształcącym w rodzinnym mieście. Na studia dostał się jako siedemnastolatek. Wybrał historię na Uniwersytecie Łódzkim (1963?1968).

Bardzo dobrze ocenioną pracę magisterską (Walki o Berlin w kwietniu-maju 1945 r. na tle działań trzech frontów radzieckich) przygotował jako uczestnik nowo uruchomionego seminarium doc. dr. hab. Władysława Bortnowskiego. Magistrem został w 1968 r.; miał wówczas 22 lata. W tym samym roku zatrudniono Go jako stażystę, a następnie jako asystenta oraz starszego asystenta w Instytucie Nauk Politycznych i Społecznych Politechniki Łódzkiej. Równocześnie, wykorzystując dokumentację procesów norymberskich, pracował nad rozprawą doktorską nt. Hitlerowskie zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości na okupowanych terenach ZSRR. Jej promotorem był dotychczasowy mistrz prof. W. Bortnowski. Zapewnił on swemu podopiecznemu zatrudnienie od 1 października 1973 r. już na Uniwersytecie Łódzkim ? w charakterze starszego asystenta w Zakładzie Historii Narodów ZSRR, którym sam kierował. Po obronie dysertacji Rada Wydziału Filozoficzno-Historycznego UŁ nadała P. Chmielewskiemu (w marcu 1974 r.) stopień doktora nauk humanistycznych. Dzięki temu niebawem awansował i w latach 1974?1998 pracował na etacie adiunkta w Zakładzie Historii Narodów ZSRR (następnie Katedra Historii Europy Wschodniej) UŁ. Natomiast od 1 października 1998 r. przez siedem lat był tam starszym wykładowcą. 

W maju 2005 r. habilitował się na macierzystym Wydziale Filozoficzno-Historycznym UŁ. Podstawę przewodu stanowiła bardzo obszerna rozprawa nt. Dyplomacja sowiecka w Radzie Bezpieczeństwa ONZ wobec zadań utrzymania pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego u progu ?zimnej wojny? (Łódź 2005, t. I-II, ss. 258 + 593). Po zatwierdzeniu habilitacji przez Centralną Komisję ds. Stopni i Tytułów został w końcu listopada 2005 r. adiunktem. Z 15 września następnego roku otrzymał mianowanie na stanowisko profesora nadzwyczajnego UŁ.

Podczas studiów działał z dużym zaangażowaniem w Zrzeszeniu Studentów Polskich. Był przewodniczącym Rady Wydziałowej ZSP Wydziału Filozoficzno-Historycznego, przewodniczącym Rady Uczelnianej ZSP Uniwersytetu Łódzkiego, a następnie sekretarzem Rady Okręgowej ZSP (1968?1969). Warto przypomnieć, że w owym gorącym politycznie okresie (marzec 1968) potrafił zachować przyzwoitość. Jego bliski kolega ze studiów Antoni Galiński z satysfakcją potwierdza to dziś i mówi o takiej postawie z uznaniem. Odwaga i godność cechowały bowiem wtedy nie tak znowu wielu.

Z moich czasów studenckich (pierwsza połowa lat siedemdziesiątych ubiegłego wieku) zapamiętałem Go jako przystojnego wysokiego blondyna w oryginalnych dżinsach, w białym sweterku, z papierosem w dłoni. W tamtym czasie ów swobodny strój nauczyciela akademickiego był na uniwersytecie pewnego rodzaju demonstracją inności, niezależności.

Po latach swoją aktywność w ZSP wspominał Profesor z dumą, podkreślając, że było to PRAWDZIWE zrzeszenie. Wiele czasu poświęcał też Teatrowi 77 ? wówczas jednemu z najlepszych polskich teatrów alternatywnych, który działał pod patronatem ZSP. Pierwsza siedziba tej placówki mieściła się w Łodzi w klubie studenckim przy ul. Piotrkowskiej 77. Paweł Chmielewski był współautorem opracowania muzycznego do przedstawienia Rosjo, żono moja, które inaugurowało w roku 1970 działalność tej sceny. W następnych latach odwiedził ze słynnymi spektaklami Teatru 77 ? stanowiącymi odważny, pokoleniowy manifest ideowo-artystyczny ? wiele krajów Europy. Na przykład w Nancy (Francja) gościł w 1975 r. z przedstawieniem Retrospektywa, którego był współautorem. Za zasługi dla ruchu studenckiego uhonorowano Profesora Złotą Odznaką ZSP, którą sobie bardzo wysoko cenił. Był członkiem sentymentalnego Stowarzyszenia Tradycji Akademickich Siódemki. Na inaugurację roku akademickiego 2008/2009 wygłosił w nim wykład nt.: Co z tą Rosją? 

Po przejściu prof. Bortnowskiego na emeryturę objął 1 października 1984 r. stanowisko p.o. kierownik Zakładu Historii Narodów ZSRR, które zajmował do końca września roku 1988. Tym samym został moim Szefem, z którym znakomicie się współpracowało. Natomiast od 1 lipca 2006 do 30 września 2011 r. był kierownikiem Katedry Historii Europy Wschodniej UŁ. Po ostatniej reorganizacji w Instytucie Historii pracowaliśmy razem w Katedrze Historii Polski i Świata po 1945 r.

Jego naukową pasją pozostawała historia powszechna najnowsza: dzieje ZSRR (zwłaszcza polityki zagranicznej), zimnej wojny, europejskich krajów socjalistycznych oraz stosunki międzynarodowe. Odbył staże badawcze na uniwersytetach w Moskwie, Belgradzie, Sofii i Szegedzie. Był organizatorem kilku konferencji naukowych na Uniwersytecie Łódzkim. Jako referent uczestniczył w takich spotkaniach uczonych zarówno w kraju, jak i za granicą (Berlin, Brno, Debreczyn, Koszyce, Szeged).

Opublikował około siedemdziesięciu prac, zamieszczonych w wydawnictwach zbiorowych i periodykach naukowych (w Polsce, na Węgrzech, w Niemczech i na Słowacji). W zdecydowanej większości dotyczą one problematyki hitlerowskiej okupacji terenów ZSRR, polityki zagranicznej Kremla w okresie II wojny światowej i w pierwszych latach powojennych, a także genezy powstania oraz funkcjonowania ONZ.

Jest współautorem popularnego skryptu akademickiego pt. Zarys dziejów ZSRR (Łódź 1983 i 1985). Dzięki bliskim kontaktom ze Stowarzyszeniem Polaków Poszkodowanych przez III Rzeszę opracował naukowo, opatrzył wstępem i zredagował publikację źródłową Ulm miasto naszej młodości i cierpienia. Relacje byłych robotników przymusowych Zakładów Telefunken w Łodzi i Ulm n/Dunajem (Łódź 1999). 

Za osiągnięcia w badaniach naukowych wyróżniony był przez rektora UŁ nagrodami zespołowymi I stopnia (1984, 2007) oraz indywidualną I stopnia (2006).

Na Uniwersytecie Łódzkim prowadził bardzo szerokie spektrum zajęć dydaktycznych zarówno na studiach dziennych, zaocznych, wieczorowych, jak i podyplomowych. Były to: wykłady kursowe i monograficzne, ćwiczenia i konwersatoria, zajęcia specjalizacyjne, proseminarium, seminaria licencjackie, magisterskie i doktorskie. Kształcił studentów historii i filologii rosyjskiej. Należał do lubianych wykładowców. Miał bardzo dobry kontakt z młodzieżą. Głęboka wiedza i umiejętność jej przekazywania sprawiały, że potrafił zainteresować słuchaczy ciekawą problematyką zajęć, okrasić wykład barwnymi anegdotami, cierpliwie wyjaśniać tajemnice i zawiłości polityczno-dyplomatycznych rozgrywek, życzliwie pomagać w rozwiązaniu naukowych problemów. W okresie pracy na UŁ wypromował jednego doktora nauk humanistycznych (2012) oraz 81 magistrów (1979?2010) i siedmiu licencjatów historii (2010?2012). W dwóch uczelniach prywatnych uczestniczył natomiast w kształceniu kadr licencjackich i magisterskich z zakresu stosunków międzynarodowych. Był recenzentem w trzech przewodach doktorskich. 

Za osiągnięcia w pracy dydaktycznej, wychowawczej i organizacyjnej otrzymał od rektora UŁ nagrody z okazji Dnia Nauczyciela (Dnia Edukacji Narodowej) w latach 1975, 1981, 1983 oraz nagrody rektora UŁ indywidualne III stopnia (1986, 1987).

Mimo że w końcu kwietnia 2011 r. przeszedł już na zasłużoną emeryturę, naukowo i dydaktycznie (w niepełnym wymiarze pensum) był aktywny do ostatnich dni życia. Pracował nad biografią polityczną tomaszowskiego współziomka i zarazem absolwenta tej samej szkoły średniej prof. Oskara Ryszarda Langego (1904?1965). Na jej potrzeby przestudiował, m.in., bardzo cenne materiały źródłowe w archiwach polskich i moskiewskich oraz te, które w postaci kopii trafiły ze Stanów Zjednoczonych do Polskiego Towarzystwa Ekonomicznego. Swoje ustalenia na temat międzynarodowej działalności O. Langego zdążył zaprezentować, m.in., w formie wykładu monograficznego dla studentów historii. Planował także opracować naukowo i wydać w polskim przekładzie słynny Długi telegram z roku 1946 wybitnego sowietologa, dyplomaty amerykańskiego George?a Frosta Kennana (1904?2005). 

W ostatnim okresie najwięcej czasu poświęcał Centrum Naukowo-Badawczemu UŁ Bałkany na przełomie XX/XXI w. Idea powołania takiej jednostki narodziła się w Łodzi na początku grudnia 2010 r., podczas ogólnopolskiej konferencji naukowej Bośnia i Hercegowina 15 lat po Dayton. Przeszłość, teraźniejszość i przyszłość, której organizatorem był właśnie Profesor. Jej uczestnicy, badacze z kilkunastu polskich ośrodków naukowych oraz znani dziennikarze, zgodnie wyartykułowali wówczas potrzebę utworzenia interdyscyplinarnego ośrodka o zasięgu ogólnopolskim, który zająłby się koordynacją badań nad problematyką byłej Jugosławii i państw pojugosłowiańskich. Wniosek w tej sprawie, opracowany i zgłoszony przez Profesora, poparł Senat UŁ, powołując do życia 6 czerwca 2011 r. wspomniane Centrum Naukowo-Badawcze i powierzając kierowanie nim inicjatorowi przedsięwzięcia. Dotychczasowy dorobek centrum ? to dwie ogólnopolskie konferencje naukowe (na ostatniej obecny był, m.in., ambasador Chorwacji w Polsce Ivan Del Vechio) oraz cztery publikacje książkowe w bardzo starannie edytorsko przygotowanej serii wydawniczej Bałkany XX/XXI.

Od roku 1969 należał do PZPR. Z klasą i honorem ? jak to określił Andrzej Mikołajczyk, prezes Stowarzyszenia Tradycji Akademickich Siódemki w Łodzi ? 

pełnił w trudnym okresie pierwszej połowy lat 80. funkcję sekretarza Komitetu Uczelnianego PZPR UŁ. Podlegały mu wtedy sprawy uniwersyteckiej młodzieży. W 1986 r. uczestniczył w pracach Komisji Rektorskiej ds. oceny stanu i celowości zatrudnienia w UŁ pracowników domów studenckich i pracowników służby bibliotecznej. Przez kilkadziesiąt lat brał corocznie udział w akcji rekrutacyjnej kandydatów na studia na UŁ. 

Był też członkiem Związku Nauczycielstwa Polskiego i Polskiego Towarzystwa Historycznego. Od roku 1994 wchodził w skład Komisji Badań nad Pokojem PAN Oddział w Łodzi. W 2006 r. został mianowany pełnomocnikiem rektora UŁ ds. bezpośredniej współpracy z Moskiewskim Państwowym Uniwersytetem im. W. Łomonosowa. 

Oprócz Pacy na Uniwersytecie Łódzkim czasowo zatrudniał się również w innych placówkach ? w Muzeum Historii Miasta Łodzi, Szkole Podstawowej nr 12 w Łodzi, w Wyższej Szkole Studiów Międzynarodowych w Łodzi oraz w Wyższej Szkole Handlowej im. Stefana Batorego w Piotrkowie Trybunalskim. 

Jako nauczyciel akademicki przepracował 45 lat, z czego 40 na Uniwersytecie Łódzkim. Tę epokę przeżyliśmy w zgodzie i przyjaźni, razem w jednym i tym samym gabinecie nr 28 w Instytucie Historii. 

Za pracę zawodową i społeczną uhonorowany był Złotym Krzyżem Zasługi, Medalem Złotym za Długoletnią Służbę, Honorową Odznaką Miasta Łodzi, Złotą Odznaką ZSP, Złotą Odznaką Uniwersytetu Łódzkiego i Medalem UŁ w służbie społeczeństwu i nauce.

Dla nas Profesor żyje nadal, bo zachowujemy wdzięczną o Nim pamięć.

Albin Głowacki