Profesor Janusz Hereźniak (1935–2016)

21-12-2016

Urodził się 24 stycznia 1935 r. w Wancerzowie k/ Częstochowy, jako syn Stefana i Walerii z domu Kowalczyk. Rok później Jego rodzina przeprowadziła się do Częstochowy. Do Szkoły Podstawowej, a następnie Liceum Ogólnokształcącego im. H. Sienkiewicza uczęszczał w tym samym mieście. W latach 1953–1956 zatrudniony był w częstochowskim Szpitalu Miejskim im. Władysława Biegańskiego w charakterze laboranta rentgenowskiego. Okres ten często wspominał z szacunkiem i uznaniem osób, z którymi współpracował.


Po zdanym egzaminie wstępnym został przyjęty w roku 1956 na Wydział Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Łódzkiego. Na studiach, od pierwszych lat, wykazywał zainteresowania zoologią, czego wyrazem są opublikowane pierwsze zdjęcia w czasopismach naukowych. Jednak pod wpływem prof. Jakuba Mowszowicza, pod koniec studiów, bliższa stała się Mu botanika. Od lutego 1961 r. został zatrudniony w charakterze technika w Zakładzie Systematyki i Geografii Roślin UŁ, a 1października tego samego roku asystenta naukowo-dydaktycznego. Pracę magisterską wykonał, pod kierunkiem wcześniej wspomnianego profesora, nt. Rezerwat modrzewiowy Trębaczew . Ten interesujący obiekt przyrodniczy przez wiele lat stał się terenem wielu badań i tematem publikacji, także zespołu pracowników Zakładu Systematyki i Geografii Roślin UŁ.

Fot. ZPAF

Wkrótce po obronie pracy magisterskiej rozpoczął kolejne badania terenowe, tym razem związane ze środowiskami roślin wodnych rzeki Widawki. Podjęcie tej tematyki wiązało się z przewidywanymi zmianami w środowisku przyrodniczym tego obszaru w związku z odkryciem dużych pokładów węgla brunatnego i powstającego Bełchatowskiego Okręgu Górniczo-Energetycznego. Powierzenie przez prof. J. Mowszowicza, promotora, wspomnianej wcześniej tematyki mgr. J. Hereźniakowi było wyborem wyjątkowo trafnym ze względu na Jego pracowitość, obowiązkowość i skrupulatność. Obrona Jego pracy doktorskiej nt. Zbiorowiska roślinne doliny Widawki odbyła się w roku 1969. Trzy lata później ukazała się w  Monografiae Botaniceae. Publikacja stanowi przykład solidnej inwentaryzacji flory i roślinności oraz załączonej dokumentacji kartograficznej i fotograficznej. W 1970 r. otrzymał stanowisko adiunkta. Okres po doktoracie stanowił dalsze pogłębianie i rozszerzanie problematyki badań.

W latach 1974–1975 wraz z pracownikami innych dyscyplin nauk biologicznych i geograficznych UŁ, odbył pięciomiesięczną wyprawę do północno-zachodniej Afryki Równikowej. Przejazd samochodem prawie przez całą zachodnią Europę oraz badania terenowe w tej części kontynentu, jak zawsze podkreślał, były dla niego dużym i ważnym doświadczeniem naukowym i życiowym. Zaważyły one na innym postrzeganiu świata, ludzi i przyrody. Doświadczenia te przy różnych okazjach konfrontował z wiedzą naukową.

Wyprawa okazała się owocna; zgromadził podczas niej zielnik liczący ok.1,1 tys. arkuszy, umożliwiający identyfikację 338 gatunków roślin, należących do 248 rodzajów, wchodzących w skład 87 rodzin, pochodzących z sześciu stref klimatycznych Afryki. Po licznych konsultacjach z polskimi i zagranicznymi specjalistami z tej dziedziny, przy dużym nakładzie pracy, opublikował materiały, będące rezultatem skrupulatności w pracy naukowej (Elements of the vascular flora collected in France, Spain and West Africa during the Polish Scientific Expedition to Equatorial Africa 1974–75, „ Fragmenta Floristica et Geobotanica”,1999). Poza tym wykonał podczas wyprawy ok. trzech tysięcy zdjęć czarno-białych oraz 4,5 tys. barwnych. Ich wysoka jakość, walory artystyczne oraz właściwe opisanie, przesądzają o ich wielkiej wartości dokumentacyjnej i artystycznej.

Będąc pracownikiem naukowo-dydaktycznym Uniwersytetu Łódzkiego stale wykazywał silne związki ze swoją Małą Ojczyzną, z rodzinną ziemią, północną częścią Jury Krakowsko-Wieluńskiej, tj. Wyżyną Częstochowską, wyjątkowo atrakcyjną krajobrazowo i przyrodniczo. Prowadził badania, ale i zachęcał do nich innych, a  owocem są publikacje: J. Hereźniak, M. Ławrynowicz, H. Krasowska Flora przełomu Warty pod Częstochową (1973) oraz J. Hereźniak Wymieranie flory okolic Częstochowy pod wpływem stu lat urbanizacji (1976); szczególnie ważna jest wielowątkowa monografia botaniczna, zawierająca bogate treści, liczne materiały kartograficzne i znakomite fotografie – J. Hereźniak, Stosunki geobotaniczno-leśne północnej części Wyżyny Śląsko-Krakowskiej na tle zróżnicowania i przemian środowiska. „Monogr. Bot”., 1993.

Była ona podstawą kolokwium habilitacyjnego w  listopadzie 1994 r. Rada Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi UŁ nadała Mu stopień doktora habilitowanego w dziedzinie ekologii. Stanowisko profesora nadzwyczajnego UŁ otrzymał 1 lipca 1996, a 22 stycznia 2003 r. nadano Mu tytuł naukowy profesora nauk biologicznych. Na początku października 1996 r. został kierownikiem Katedry Botaniki, a następnie Katedry Geobotaniki i Ekologii Roślin UŁ, którą to funkcję pełnił do roku 2005, tj. do chwili przejścia na emeryturę.

Łącznie opublikował ponad 160 prac, w tym blisko siedemdziesiąt oryginalnych naukowo-badawczych, a wśród nich dziesięć książek. Niektóre z nich zostały już wymienione wcześniej. Warto jeszcze dodać opracowania będące syntezą tekstu naukowego i fotografii artystycznej, jakimi są, np. Zielone grądy i czarne bory Białowieży, Rezerwaty przyrody ziemi częstochowskiej i ostatnie duże dzieło – Mocarze czasu, pomnikowe drzewa na świecie i na ziemi łódzkiej , pokazujące w sposób wyjątkowy dziedzictwo przyrodnicze i kulturowe wymienionych w tytułach obszarów. Ta ostatnia publikacja otrzymała Złoty Ekslibris Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. Marszałka J. Piłsudskiego w Łodzi – nagrodę za rok 2013 w kategorii najlepszej książki o ziemi łódzkiej.

Prawie pięćdziesiąt lat angażował się w badania flory i roślinności oraz ochronę wyjątkowo urokliwego obszaru Jury Częstochowskiej. Podejmował różne przedsięwzięcia w tej dziedzinie i szukał sprzymierzeńców, m.in., wśród członków stowarzyszeń, organizacji, leśników. Był współautorem projektu i orędownikiem powołania Jurajskiego Parku Narodowego, czego wyrazem jest opracowanie Z Jurajskim Parkiem Narodowym do Unii Europejskiej . W opracowaniu tym zadaje pytanie: Jak przeciwstawić się nieświadomości i negatywnym, często kłamliwym opiniom o „nieludzkich” zakazach oraz niekorzystnej roli parku narodowego na życie mieszkańców i rozwój cywilizacyjno-ekonomiczny gmin, bezpośrednio sąsiadujących z parkiem? .

Dariusz Matusiak w wywiadzie dla Dzikiego życia zapytał prof. Janusza Hereźniaka: – Od wielu lat jest Pan gorącym orędownikiem utworzenia Jurajskiego Parku Narodowego. Sprawia to, że bywa Pan postrzegany przez włodarzy samorządowych jako wróg publiczny. Dlaczego tak się dzieje? Natomiast internauta na forum napisał: Nie mieszka w Częstochowie, ale robi dla naszego regionu więcej niż nasi miejscowi „aktywiści” . Kiedyś wpadła mi w ręce jego książka o Jurze i polecam wszystkim do przeczytania.

Mając świadomość trudnej drogi do utworzenia Jurajskiego Parku Narodowego J. Hereźniak napisał: Autor dedykuje niniejszą publikację ogółowi społeczeństwa, a głównie młodzieży gmin jurajskich ziemi częstochowskiej, na terenie których zaproponowano utworzenie Jurajskiego Parku Narodowego –warunkującego wszechstronny rozwój tych gmin i całego regionu , a w innym miejscu dodaje: Przeciwnie, powinno się zintensyfikować nasze działania, prowadzące do ich skutecznej ochrony, która jest możliwa tylko w ramach projektowanego tu parku narodowego .

Pragnął realizować projekty przemyślane, powstałe na przesłankach naukowych i wieloletnim doświadczeniu, do których był w pełni przekonany. Wspierał wszelkie działania proekologiczne, organizacje, stowarzyszenia, fundacje, uświadamiając wartości dziedzictwa przyrodniczego oraz znaczenie ochrony środowiska. Wyniki badań terenowych przenosił do zainteresowanych instytucji rządowych i samorządowych: wydziałów ochrony środowiska, wojewódzkich konserwatorów przyrody, regionalnych dyrekcji lasów państwowych, organizacji, towarzystw, stowarzyszeń, itd.

Działając w tym zakresie przyczynił się do utworzenia Parków Krajobrazowych Orle Gniazda , Stawki i Lasy na Górną Liswartą, a także powstania kilku rezerwatów przyrody, m.in. Góra Grojec k./ Psar, Łęg nad Młynówką oraz Bagno w Blachowni.

Każdy, kto znał Profesora wiedział o Jego pasji fotograficznej, która, jak sam wspominał, zaczęła się w Liceum Ogólnokształcącym im. H. Sienkiewicza w Częstochowie, a wzbogaciła się o warsztat techniczny podczas pracy w charakterze laboranta rentgenowskiego w częstochowskim szpitalu. Po przyjęciu do Łódzkiego Towarzystwa Fotograficznego (1958) pogłębiał fachową wiedzę oraz umiejętności techniczne. Wrodzona wrażliwość i nabyte umiejętności sprawiły, że stał się profesjonalistą. W roku 1965 zostaje członkiem rzeczywistym Związku Polskich Artystów Fotografików.

Geobotanik, dendrolog, artysta fotografik. Jego biografię ukształtowały dwie pasje: biologia i fotografia. Dziedziny te wspomagały proces ukształtowania wybitnego naukowca i zarazem znakomitego artysty fotografika, którego praca zawodowa i działalność społeczna oraz twórczość artystyczna, wzajemnie się dopełniające, służą wszechstronnej dokumentacji i popularyzacji idei ochrony ojczystej przyrody – tak o Januszu Hereźniaku w albumie Przyrodnicze impresje napisał Paweł Pierściński, twórca fotografii krajobrazu świętokrzyskiego. Zdjęcia Profesora prezentują piękno rodzimej flory i fauny oraz uroki polskiego krajobrazu, czasami z ginącymi, a tak charakterystycznymi niegdyś elementami architektonicznymi. Większość Jego fotografii utrzymanych jest w poetyckim klimacie zadumy i nostalgii za tym co przemija, a być może zadumą nad stanem umiłowanej przyrody, niekiedy niszczonej, wręcz dewastowanej przez niektórych inżynierów (np. błędne planowanie inwestycji) lub zwykłych ludzi. Zniszczenia środowiska przyrodniczego w wielu krajach świata przedstawiał na fotogramach podczas wystaw (spękana ziemia pozbawiona wody, nagie zbocza bez roślin ulegające erozji, itd.).

Można uznać, że uprawianie fotografii przyrodniczej spełniało w Jego wydaniu trzy funkcje: dokumentowanie publikacji, wzbogacanie działalności popularyzatorskiej nauki oraz artystyczne prezentowanie przyrody. Prawie wszystkie swoje teksty wzbogacał zdjęciami, których chętnie użyczał też innym autorom. Na dorobek twórczy w tym zakresie składa się blisko 45 tys. negatywów czarno-białych i barwnych zdjęć oraz około 18 tys. fotografii barwnych. Jako artysta fotografik opublikował trzynaście prac dotyczących zagadnień związanych z fotografią naukową i artystyczną. Miał trzydzieści pięć wystaw indywidualnych oraz udział w blisko pięćdziesięciu ekspozycjach zbiorowych, zarówno w kraju, jak i za granicą. Jego prace fotograficzne znajdują się, m.in., w zbiorach Muzeum Sztuki w Łodzi, Muzeum Narodowego we Wrocławiu, Miejskiej Galerii Sztuki w Łodzi, Akademickiej Galerii Fotografii Uniwersytetu w Siedlcach, łódzkim Centrum Fotografii Krajobrazowej, a także w Nowym Jorku oraz w zbiorach prywatnych w kraju i poza jego granicami.

Warto dodać, że niemal od początku powstania Kroniki prof. J. Hereźniak współpracował stale z redakcją przekazując bezinteresownie swoje zdjęcia, wzbogacając w istotny sposób zawartość uczelnianego pisma.

Podobnie było w przypadku serii Parki i ogrody Łodzi, wydawanej przez Stowarzyszenie Film – Przyroda – Kultura. W poszczególnych opracowaniach serii znajdują się wyjątkowej wartości dokumenty fotograficzne – archiwalne i aktualne Jego autorstwa.

Będąc nauczycielem akademickim prawie półwieku prowadził różnego rodzaju zajęcia, które obejmowały kursy botaniki, biologii i ekologii roślin, fitogeografii i dendrologii. W tym ćwiczenia laboratoryjne, zajęcia terenowe, wykłady kursowe, zajęcia praktyczne, pracownie specjalizacyjne i magisterskie, seminaria i naukowe obozy wakacyjne – na kierunku biologia oraz ochrona środowiska. Na ostatnich latach prowadził wykłady nt. Sztuka ogrodów – wspólnota ochrony dziedzictwa naturalnego i kulturowego oraz Film i fotografia w edukacji ekologicznej .

Wobec studentów był wymagający, a jednocześnie obiektywny i wyrozumiały. Zajęcia traktował z wyjątkową powagą, przygotowując się do nich z wielką sumiennością. Stale unowocześniał je, wzbogacając o treści z najnowszych osiągnięć nauki. Ich ważną zaletą była strona ilustracyjna. Wyrazem tego są, opracowane z dużą starannością, materiały dydaktyczne do zajęć, które zawarte są w specjalnych segregatorach. Zaangażowany był w popularyzację wiedzy, czego wyrazem są artykuły zamieszczane, m.in., we  Wszechświecie, Przyrodzie Polskiej, Przyrodzie Polski Środkowej . Swój cenny czas poświęcał również na prowadzenie wykładów dla nauczycieli oraz pogadanki, odczyty dla uczniów szkół różnych poziomów. Wykazywał duże umiejętności w przekazywaniu trudnych treści w sposób przystępny. W zakresie kształcenia młodej kadry wypromował: pięciu doktorów, dwudziestu trzech magistrów, sześciu licencjatów. Ponadto opiekował się trzydziestoma pięcioma pracami magisterskimi. Był recenzentem w dwóch przewodach doktorskich, trzech przewodach habilitacyjnych oraz profesora zwyczajnego.

Znacząca jest również działalność społeczna i organizacyjna Profesora, zwłaszcza w dziedzinie ochrony przyrody. O niektórych działaniach wspomniano wcześniej. Był członkiem Komitetu Ochrony Przyrody PAN (2007–2015), Komitetu Botaniki PAN (2003–2010), przewodniczącym Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Przyrody w Częstochowie (1992–1995); przewodniczącym Wojewódzkiego Komitetu Ochrony Przyrody w Łodzi (1990–1992), członkiem Rady Zespołu Parków Krajobrazowych Województwa Śląskiego w Katowicach (od 2003), twórcą i współorganizatorem konkursów dendrologicznych nt. Znam drzewa i krzewy adresowanych do młodzieży szkolnej w Łodzi (1984–1999 i Częstochowie (2000 – 2015), członkiem Częstochowskiego Towarzystwa Naukowego (od 1995, a od 1996 wiceprezes), członkiem Rady Muzeum Częstochowskiego (od 2004), członkiem Polskiego Towarzystwa im. Kopernika (1954–1981), członkiem Ligi Ochrony Przyrody (1957–2016, wiceprezesem Zarządu Wojewódzkiego LOP w Łodzi (1982 i 1991), członkiem Oddziału Łódzkiego Polskiego Towarzystwa Botanicznego od roku 1962 oraz prezesem Oddziału Łódzkiego PTB (1995–1998). Od roku 2012 Członek Honorowy Częstochowskiego Towarzystwa Naukowego, a od 2013 r. Członek Honorowy PTB.

Długa jest lista osiągnięć i zasług Profesora, który całe swoje pracowite, zawodowe życie poświęcił nauce, fotografii i działalności społecznej. Za dokonania naukowe, dydaktyczne i organizacyjne był wielokrotnie odznaczany, nagradzany i wyróżniany. Otrzymał, m.in., Złoty i Srebrny Krzyż Zasługi, Odznakę Honorową Zasłużony dla Kultury Polskiej, Medal Komisji Edukacji Narodowej, Honorową Odznakę m. Łodzi, Honorową Odznakę Zasłużony dla rozwoju województwa częstochowskiego , Nagrodę im. Karola Miarki, Odznakę Przodownik pracy społecznej , Srebrną i Złotą Odznakę Honorową Ligi Ochrony Przyrody, Medal im. Profesora Bolesława Hryniewieckiego, Złotą Honorową Odznakę Polskiego Towarzystwa Chirurgów Drzew, złotą Odznakę Fotografii Krajoznawczej, Złotą Odznakę UŁ, Medal 70-lecie Łodzi Akademickiej

Jego działalność zawodowa związana była z Uniwersytetem Łódzkim, od początku i nieprzerwanie, aż do przejściu na emeryturę w roku 2005. Nie rozstał się jednak z uczelnią, wprost przeciwnie, w dalszym ciągu pracował naukowo, a można powiedzieć, że jeszcze intensywniej. Przychodził stosunkowo wcześnie i najczęściej jako ostatni wychodził, zmykając drzwi. Nadal interesował się sprawami Katedry Geobotaniki i Ekologii Roślin – uczestniczył w zebraniach naukowych, dydaktycznych i organizacyjnych, często zabierając głos, służąc mądrą i życzliwą radą. Wyrażał troskę o dalszy los katedry i jej pracowników. Zachęcał do publikowania w indeksowanych czasopismach i budzenia zainteresowania studentów zagadnieniami botanicznymi.

Jubileusz 80-lecia urodzin oraz 50-lecia pracy twórczej obchodzi Profesor 11 marca 2015 r. Kierownictwo Katedry Geobotaniki i Ekologii Roślin UŁ wraz z Oddziałem Łódzkim Polskiego Towarzystwa Botanicznego zorganizowały uroczyste posiedzenie, połączone z konferencją naukową. Profesor Stanisław Wika z Uniwersytetu Śląskiego wygłosił referat Życie z Jurajskim Parkiem Narodowym w tle, bogato ilustrowany przeźroczami. Z kolei prof. Leokadia Bartoszko z Akademii Sztuk Pięknych w Łodzi, jednocześnie prezes Okręgu Łódzkiego Związku Polskich Artystów Fotografików, odniosła się do Twórczej przestrzeni działalności artystycznej Jubilata, a punktem odniesienia były wybrane zdjęcia autorstwa Profesora pochodzące z różnych okresów. Oba wystąpienia stanowiły przegląd dotychczasowych dokonań, a jednocześnie ukazywały szerokie możliwości twórcze badacza i fotografika, systematycznie i z wielkim zaangażowaniem dokumentującego w różny sposób piękno ojczystej przyrody.

Zmarł nieoczekiwanie 6 marca w Łodzi, gdzie został pochowany 16 marca w Alei Zasłużonych cmentarza Na Dołach przy ul. Smutnej, w sąsiedztwie starego, rozłożystego i dorodnego klonu zwyczajnego. Uroczystość pogrzebowa zgromadziła rodzinę, władze uczelni, liczną rzeszę przyjaciół, koleżanek, kolegów i współpracowników Zmarłego oraz przedstawicieli różnych ośrodków akademickich, instytucji, organizacji publicznych i społecznych.


Jan T. Siciński