Profesor Mariusz Kulesza (1950–2014)

16-02-2015

W wieku niespełna 64 lat, nagle i przedwcześnie, 6 sierpnia minionego roku zmarł prof. dr hab. Mariusz Eugeniusz Kulesza, kierownik Katedry Geografii Politycznej i Studiów Regionalnych na Wydziale Nauk Geograficznych Uniwersytetu Łódzkiego oraz założyciel i wieloletni kierownik Zakładu Geografii Historycznej i Dziedzictwa Kulturowego w tejże katedrze.

Fot.: archiwum KGPiSR UŁ

     Urodził się w Łodzi 16 września 1950 r., jako bliźniak (wraz z bratem, Andrzejem) z rodziców Wacława Kuleszy i Genowefy Brzozowskiej. Całą edukację odbywał w rodzinnym mieście od szkoły podstawowej, poprzez XIX Liceum Ogólnokształcące im. A. Mickiewicza, gdzie uzyskał maturę, aż do studiów, które podjął na kierunku historycznym Uniwersytetu Łódzkiego; uczelni, z którą miał się związać na całe życie. 

     Podczas studiów uczestniczył w studenckim ruchu naukowym i wówczas już ujawniły się Jego przyszłe zainteresowania badawcze geografią historyczną osadnictwa miejskiego, historią osadnictwa oraz przemianami przestrzennymi w okresie późnego średniowiecza i czasów nowożytnych w Polsce. Zainteresowania te mógł jednak realizować jedynie w Kole Naukowym Historyków UŁ, z uwagi na ówczesny profil studiów historycznych w ośrodku łódzkim. W roku 1976 uzyskał stopień magistra historii na podstawie pracy nt. Lokale typu hotelarsko-gastronomicznego w miastach polskich XVIII stulecia, której promotorem był prof.  Bohdan Baranowski, a recenzentem prof. Zbigniew Kuchowicz.

Jeszcze studiując podjął pracę zawodową, najpierw krótko w końcu 1975 r. na stanowisku młodszego instruktora w Poradni Pracy Kulturalno-Oświatowej w Łodzi, a od roku 1976 w Muzeum Historii Miasta Łodzi, gdzie zacząwszy od stanowiska asystenta, poprzez kierownika działu, objął w 1980 r. funkcję wicedyrektora tej placówki, którą sprawował do początku roku 1989.

W okresie pracy muzealnej mógł wreszcie rozwinąć swoje zainteresowania geografią historyczną, miał możliwość publikowania w wydawnictwach tej placówki i prowadzenia badań naukowych w miastach Łódzkiego. Podjął jednocześnie studia doktoranckie w zakresie historii, które zaowocowały przygotowaniem rozprawy nt. Dzieje Zgierza do 1864 roku napisanej pod opieką prof. B. Baranowskiego. Recenzentami pracy byli prof. Stanisław Marian Zajączkowski (UŁ), prof. Wiesław Puś (UŁ) i prof. Jan Fijałek (Akademia Medyczna w Łodzi). Na podstawie tej pracę w 1988 r. uzyskał na Uniwersytecie Łódzkim stopień naukowy doktora nauk historycznych.

Po odejściu z pracy w muzeum w lutym 1989 r. podjął pracę nauczycielską w łódzkich szkołach średnich najpierw w XXIX Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Bytnara Rudego (słynnej Bytnarówce), a od września tego roku w Zespole Szkół Energetyczno-Instalacyjnych, którą kontynuował  równolegle z  pracą akademicką, aż do września 1992 r.

Dorobek badawczy w zakresie geografii historycznej sprawił, iż dr M. Kulesza w roku 1991 otrzymał od kierownika Katedry Geografii Politycznej i Ekonomicznej Regionalnej UŁ prof. Marka Kotera propozycję przejścia do pracy akademickiej na stanowisko adiunkta w tejże jednostce Instytutu Geografii Ekonomicznej i Organizacji Przestrzeni Uniwersytetu Łódzkiego.

Dopiero tutaj mógł w pełni rozwinąć zainteresowania geografią historyczną miast, w szczególności zaś kwestią morfologii i morfogenezy miast. W 2001 r. wydał książkę Morfogeneza miast na obszarze Polski Środkowej w okresie przedrozbiorowym. Dawne województwa łęczyckie i sieradzkie, na podstawie której  i kolokwium przeprowadzonym 28 września 2001 r. przed Radą Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Łódzkiego, uzyskał stopień naukowy doktora habilitowanego w dziedzinie geografii, specjalność geografia historyczna. Recenzentami przewodu byli prof. Jan Rajman z Akademii Pedagogicznej w Krakowie, prof. Stanisław Liszewski z UŁ oraz dr hab. Barbara Miszewska, prof. Uniwersytetu Wrocławskiego. Centralna Komisja ds. Tytułu Naukowego i Stopni Naukowych zatwierdziła decyzję rady wydziału 25 lutego 2002 r.

Po zrealizowaniu awansów naukowych przyszła również pora na instytucjonalizację zainteresowań badawczych w zakresie geografii historycznej. Dzięki wzorowemu rozwojowi kadry naukowej pod kierunkiem prof. M. Kotera, stan personalny Katedry Geografii Politycznej i Studiów Regionalnych UŁ pozwolił na jej wewnętrzny podział, w wyniku którego dr hab. M. Kulesza został powołany w grudniu 2002 r. na stanowisko kierownika Zakładu Geografii Historycznej i Dziedzictwa Kulturowego w tejże Katedrze. Od maja 2004 r. objął stanowisko profesora nadzwyczajnego UŁ. W latach 2003–2010 był równolegle zatrudniony na stanowisku profesora Wyższej Szkoły Handlowej w Piotrkowie Trybunalskim.

Ostatnim szczeblem awansu zawodowego M. Kuleszy było uzyskanie 30 października 2012 r., z nadania prezydenta RP Bronisława Komorowskiego, tytułu naukowego profesora w dziedzinie nauk o Ziemi, uzyskanego na podstawie dotychczasowego dorobku naukowy oraz monografii Zagadnienia morfogenezy i rozplanowania miast średniowiecznych w Polsce wydaną w roku 2011. Z początkiem października tego samego roku objął też kierownictwo Katedry Geografii Politycznej i Studiów Regionalnych na Wydziale Nauk Geograficznych UŁ, które wraz z kierownictwem założonego przez Niego Zakładu sprawował aż do śmierci.

Niemal cztery dekady rozwoju naukowego Profesor przeszedł drogę od historii Polski wieku XVIII do geografii historycznej. Jego pierwsze opracowania naukowe publikowane w okresie pracy muzealnej dotyczyły historii miast regionu łódzkiego: Pabianic, Zgierza, Głowna a przede wszystkim rodzinnej Łodzi. Zajmował się głównie rozwojem przestrzennym tych miast, ich historią oraz wpływem procesów społecznych, politycznych, gospodarczych, kulturalnych na ich rozwój urbanistyczny. Praca doktorska Dzieje Zgierza do 1864 roku miała charakter interdyscyplinarny lokując się problemowo na pograniczu historii politycznej i gospodarczej oraz geografii historycznej. Duże jej fragmenty zostały opublikowane w połowie lat dziewięćdziesiątych wieku XX w monografii Zgierza (pod redakcją Ryszarda Rosina). Na trwały dorobek naukowy tej rozprawy doktorskiej składa się przeprowadzenie analizy rozwoju przestrzennego Zgierza od okresu przedkolacyjnego po lata sześćdziesiąte  XIX w. Profesor udowodnił w niej, że bardzo trwałe są dawne struktury przestrzenne, które wyraźnie widoczne były w planie Zgierza z lat osiemdziesiątych  wieku XX. Istotne okazało się też zróżnicowanie fizjonomii zachowanej zabudowy i morfologii działki siedliskowej oraz użytkowanie ziemi w mieście. Burzliwa historia oraz funkcjonowanie Zgierza w czasie różnych ustrojów politycznych i systemów społeczno-gospodarczych utrwaliły się w krajobrazie kulturowym miasta.

W dalszej pracy naukowej Profesora pojawił się nurt skoncentrowanych zainteresowań problematyką morfologii i morfogenezy miast średniowiecznych województw łęczyckiego i sieradzkiego, czego plonem była rozprawa habilitacyjna. Udowodniono w niej, że miasta te rozwinęły się ze wczesnośredniowiecznych jeszcze przedkolacyjnych struktur przestrzennych, lub na skutek przekształceń wsi, a relikty układów pierwotnych są nadal widoczne w małych i średniej wielkości ośrodkach, które w XIX i XX w. nie podlegały silnym przeobrażeniom. Ustalił też wpływy Śląska na początkowe rozplanowanie miast badanego regionu, co tłumaczył prawdopodobnym zastosowaniem XIII- i XIV- wiecznego śląskiego wzorca mierniczego.

Kolejne badania poszerzały obszar zainteresowań badawczych uczonego o Pomorze i Śląsk, czego efektem była monografia tzw. profesorska, stanowiąca pierwszą w literaturze geograficznej i jedną z nielicznych na gruncie nauk historycznych analiz morfologii i rozplanowania miast średniowiecznych na obszarze współczesnej Polski. Znaczący był Jego wkład w rozpoznanie problemu genezy i rozwoju małych miast w aspektach historycznym, społecznym i gospodarczym a przede wszystkim przestrzennym nie tylko w Polsce Środkowej ale w całym kraju.

Trzeci istotny nurt badawczy w rozwoju naukowym Profesora to dziedzictwo kulturowe, przede wszystkim rodzinnej Łodzi i regionu. W kilku ważnych publikacjach poświęconych tej kwestii porusza problematykę roli mniejszości narodowych i wyznaniowych na kształtowanie współczesnego krajobrazu kulturowego Łodzi i innych ośrodków Polski Środkowej. Niektóre z tych prac realizowane były ze środków uzyskanych z grantów Prezydenta Miasta Łodzi i były pierwszymi pracami szerzej analizującymi Łódź jako wielokulturową społeczność miejską ze szczególnym uwzględnieniem materialnych śladów tego dziedzictwa.

Nieco mniej wyraźnie zaznacza się w dorobku badawczym nurt zainteresowań zmianami zagospodarowania przestrzennego i zmiennością funkcji miast polskich na skutek transformacji ustrojowej po roku 1989,  przede wszystkim dzielnic Łodzi – Bałut, Rudy Pabianickiej, rejonu byłego Litzmannstadt Ghetto oraz terenów poprzemysłowych. Marginalnie zajmował się także kwestiami podziału terytorialnego Polski w ujęciu geografii historycznej oraz mniejszościami narodowymi i religijnymi w Polsce.

Jego nagła śmierć przerwała przygotowania publikacji bardzo potrzebnych polskiej geografii historycznej opracowań, takich jak: słownik i monografia geografii historycznej Polski, vademecum materiałów do geografii historycznej Łodzi oraz konceptualizacji terminologii, w tym pojęcia regionu historycznego. Łączny dorobek naukowy Profesora to ponad 140 publikacji (także w języku angielskim, węgierskim i niemieckim) w tym 11 autorskich i zredagowanych publikacji książkowych.

 Odbył kilka staży naukowych, w tym rządu portugalskiego w Lizbonie (1981, 1984) w zakresie dziedzictwa kulturowego i ochrony zabytków oraz we Francuskim Instytucie Urbanistycznym Uniwersytetu Paryż VIII w Champs sur Marne pod Paryżem (1994–1995). Uczestniczył w ok. 50 konferencjach przeważnie z referatami, w tym w 28 międzynarodowych w: Bari, Cincinnati, Florencji, Glasgow, Lublanie, Ouro Preto, Pradze, Preszowie, Sztokholmie i Wilnie. Sam też był organizatorem kilku konferencji. Z Jego inspiracji udało się w Polsce reaktywować konferencje z geografii historycznej, które nie odbywały się od lat sześćdziesiątych XX w.

W ciągu dwudziestu trzech lat pracy akademickiej na Uniwersytecie Łódzkim  prowadził 37 kursów wykładów, ćwiczeń laboratoryjnych i przede wszystkim terenowych oraz seminariów magisterskich i doktoranckich. Wykładał nie tylko na kierunku geograficznym, ale również na gospodarce przestrzennej, regionalistyce, turyzmie i rekreacji. Wypromował ponad stu magistrów geografii oraz czterech doktorów. Wielokrotnie był recenzentem w przewodach habilitacyjnych i doktorskich. Był autorem koncepcji programu specjalizacji na kierunku geograficznym studiów uzupełniających w zakresie geografii historycznej oraz współautorem programu studiów na kierunku regionalistyki. Przygotował też programy dydaktyczne dla studium kształcenia europejskiego i regionalnego, w którym pełnił przez kilka lat funkcję kierownika oraz program kształcenia w zakresie dziedzictwa kulturowego Łodzi i regionu dla nauczycieli szkół i przedszkoli.

Miał szczególną umiejętność przekazywania swej ogromnej wiedzy studentom i młodzieży szkolnej, co zjednywało Mu uznanie, sympatię i sprawiało, że zgłoszone przez Niego wykłady zawsze były wybierane przez grupy studenckie jako fakultety. Zdolności dydaktyczne sprawiały, że kilkukrotnie studenci wytypowali Go do grona najlepszych wykładowców na kierunku, na którym wykładał. Jako wychowawca młodszych pracowników nauki i studentów był bardzo ceniony i lubiany za życzliwość, wyrozumiałość i serdeczność, z którą się z Jego strony spotykali.

Pełnił wiele odpowiedzialnych i ważnych funkcji, wspomnianą już wicedyrektora Muzeum Historii Miasta Łodzi, a po przejściu na Uniwersytet Łódzki, przez cztery kadencje, aż do śmierci, sprawował funkcję przewodniczącego wydziałowej komisji wyborczej. Wielokrotnie uczestniczył w komisji wydziałowej rekrutacyjnej, w tym jako jej wiceprzewodniczący. Był też członkiem komisji rekrutacyjnej na studia doktoranckie.

Zasiadał w kilku radach redakcyjnych. Był członkiem komitetu redakcyjnego, zastępcą redaktora, a ostatnio redaktorem periodyku Folia Geographica Socio-Oeconomica. Wchodził, jako redaktor tematyczny z geografii historycznej, w skład redakcji Studiów z Geografii Politycznej i Historycznej wydawanych na UŁ od 2012 r. Od następnego roku był członkiem Rady Naukowej Rocznika Historyczno-Geograficznego. Studia GeoHistorica.

Jeśli chodzi o działalność pozaakademicką w latach 2007–2010 był członkiem Zespołu Problemowego ds. Zespołów Miejskich i Metropolitalnych Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN, a od 2001 r. brał udział w pracach Komisji Geografii Historycznej Komitetu Nauk Historycznych PAN. Był również członkiem założycielem Komisji Geografii Politycznej i Historycznej Polskiego Towarzystwa Geograficznego, w której powołaniu miał uczestniczyć podczas  konferencji w Łopusznej (odbyła się tydzień po Jego śmierci). Na forum międzynarodowym był aktywny głównie w organizacji ISUF (International Seminar on Urban Form), w której konferencjach wielokrotnie brał udział i publikował w jej organie Urban Morphology.

Za działalność naukową i dydaktyczną był wielokrotnie nagradzamy przez rektora  oraz dziekana Wydziału Nauk Geograficznych UŁ nagrodami indywidualnymi i zbiorowymi wszystkich stopni.

Ojciec dwóch synów łączących pasję naukową z praktyką; starszy Adam na gruncie nauk prawnych a młodszy Piotr – historii. Głównym Jego hobby była turystyka oraz muzyka, przede wszystkim zaś twórczość ulubionego zespołu Rolling Stones, której był nie tylko fanem, ale też ekspertem.

Profesor Mariusz Kulesza był znanym naukowcem, o dużym i powszechnie cenionym dorobku, świetnym dydaktykiem i wychowawcą młodzieży, sprawnym organizatorem nauki i jej popularyzatorem. Jego nagła śmierć jest ogromną i bolesną stratą dla łódzkiego ośrodka geograficznego, ale również dla Łodzi, której poświęcił wiele prac. Polska geografia historyczna straciła jedną z kluczowych postaci, badacza który nadał jej, po kilkudziesięciu latach stagnacji, nowy impet do rozwoju i podniesienia rangi tej dyscypliny w Polsce w gronie nauk geograficznych.

 Marek Sobczyński