Najdłuższy okupacyjny strajk studencki w Europie

04-05-2016

W Centrum Szkoleniowo-Konferencyjnym Uniwersytetu Łódzkiego przy ul. Kopcińskiego odbyło się 26 lutego otwarte spotkanie nawiązujące do trzydziestej piątej rocznicy powstania Niezależnego Zrzeszenia Studentów oraz podpisanego 18 lutego 1981 r. Porozumienia Łódzkiego kończącego strajki studentów w Łodzi.


Protestujący studenci w auli ówczesnego gmachu Wydziału Filologicznego UŁ, głównej siedzibie strajkujących słuchaczy łódzkich uczelni w roku 1981.

Protestujący studenci w auli ówczesnego gmachu Wydziału Filologicznego UŁ, głównej siedzibie strajkujących słuchaczy łódzkich uczelni w roku 1981.

Fot.: ze zbiorów Edwarda Chudzika

Spotkanie to połączono z promocją książki Strajk studencki w Łodzi styczeń – luty 1981 r. Okruchy pamięci, zapisy źródłowe, ikonografia . Jej autorami są prof. Krzysztof Lesiakowski i dwaj studenci naszego uniwersytetu – Konrad Banaś i Marcin Gawryszczak . Praca zwiera blisko trzydzieści wywiadów z uczestnikami strajku, reprezentującymi różne łódzkie uczelnie, siedemdziesiąt pięć dokumentów archiwalnych traktujących o nieznanych lub mniej znanych aspektach strajku, a także ponad 250 zdjęć ukazujących liderów strajkowych oraz zwykłych uczestników tego trwającego prawie miesiąc protestu łódzkich studentów. Przypomnijmy, że strajk zakończył się rejestracją NZS i podpisaniem historycznego porozumienia, które radykalnie zmieniło oblicze wszystkich uczelni w Polsce.

Wagę prekursorskiego działania łódzkich studentów podkreśliła Hanna Zdanowska , prezydent Łodzi. Zwróciła też uwagę, że opór, który stawiła wtedy Łódź studencka, stworzył podstawy współczesnego życia akademickiego w Polsce. – Samorządne uczelnie to zasługa tamtych dni stwierdziła. Niezwykłą rolę jaką w przemianie społecznej i politycznej odegrała Łódź i Uniwersytet Łódzki wyeksponował w swoim wystąpieniu prof. Włodzimierz Nykiel , rektor UŁ. Zaakcentował w nim, że strajk rozpoczął się na Wydziale Prawa i Administracji, z którym sam jest związany. Wskazał też dobitnie, że warto przypomnieć, iż na szczególną uwagę zasługuje postawa strajkujących: odwaga, zawzięcie, brawura, nieustępliwość. Te właśnie cechy wymienił też w swoim liście Witold Stępień , marszałek województwa łódzkiego.

Część oficjalna, w której wiele było podziękowań, wspomnień i kolejnych głosów gości stających przy mikrofonie, trwała ponad godzinę. Nie dało się odgórnie skrócić czasu, który w naturalny sposób wypełnił się anegdotami i emocjami. Łatwo było wyczuć koleżeńską atmosferę i familiarność relacji. W jednej sali spotkało się bowiem liczne grono starych znajomych i przyjaciół, którzy częstokroć nie widzieli się od dekady. Niektórzy wręcz od czasu samego strajku. A od niego minęło wszak trzydzieści pięć lat. To wtedy Wojciech Walczak , przewodniczący NZS Uniwersytetu Łódzkiego i  Wiesław Urbański , wiceprzewodniczący tej organizacji UŁ, wezwali studentów, by podjęli protest i nie opuszczali budynków uniwersyteckich.

Uczestnicy spotkania z okazji trzydziestej piątej rocznicy powstania NZS oraz podpisanego 18 lutego 1981 r. Porozumienia Łódzkiego kończącego strajki studentów w Łodzi

Uczestnicy spotkania z okazji trzydziestej piątej rocznicy powstania NZS oraz podpisanego 18 lutego 1981 r. Porozumienia Łódzkiego kończącego strajki studentów w Łodzi

Fot.: Maciej Andrzejewski

Tak rozpoczął się najdłuższy strajk okupacyjny PRL, którego powodem było, m.in., żądanie wysunięte przez Ministerstwo Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki, aby NZS uznał przewodnią rolę PZPR oraz ograniczył prawo do strajku w statucie. Łącznie do protestu przystąpiło około dziesięciu tysięcy studentów. Główne postulaty, jakie wysuwano podczas strajku, to przede wszystkim możliwość legalnego zrzeszania się – legalizacji NZS oraz, m.in., zniesienia cenzury, udziału studentów w ciałach kolegialnych uczelni, możliwości swobodnego wyjazdu za granicę, obowiązkowego nauczania historii i filozofii, zniesienia obowiązku nauki rosyjskiego. Obok postulatów bezpośrednio związanych ze szkolnictwem wyższym i samym NZS, które w sposób oczywisty stanowiły priorytet środowisk studenckich, protestujący wysunęli także żądanie ukarania winnych brutalnego stłumienia górniczych protestów w roku1970, a także uwolnienia więźniów politycznych.

O samych żądaniach, jak i o barwnych kulisach strajku – w kolejnej części spotkania – mówili autorzy wspomnianej wcześniej książki. Część imponującego zbioru ikonograficznego zawartego w tej publikacji została zaprezentowana podczas pokazu slajdów.

W nocie wydawniczej oficyny Uniwersytetu Łódzkiego czytamy: Inspiracją do przygotowania niniejszej książki były opinie dawnych uczestników strajku. Dobór osób, które udzieliły relacji, nie był przypadkowy, ale założony plan uzyskania i stworzenia reprezentatywnej próby, w której znajdą się przedstawiciele strony studenckiej i ówczesnej władzy, obok liderów strajkowych, np. z Międzyuczelnianej Komisji Porozumiewawczej, będą też tzw. zwyczajni uczestnicy strajku, a obok przedstawicieli UŁ pojawią się reprezentanci pozostałych łódzkich uczelni: AM, PŁ, PWSM i PWSSP, został zrealizowany tylko częściowo. Zdjęcia, znajdujące się w książce, zostały tak dobrane, aby poprzez ich pryzmat, równolegle do części zawierającej relacje i dokumenty, dało się opowiedzieć historię łódzkiego strajku. Specyfika źródła ikonograficznego pozwalała uwypuklić niezwykle charakterystyczne dla strajku studenckiego motywy, które trudno oddać w opisie – duże nagromadzenie młodych ludzi na małej przestrzeni, momenty wielkich emocji i wyciszenia, np. na modlitwie, różne formy aktywności strajkowej, które przenikały się z narastającym zmęczeniem. Publikowane zdjęcia pozwalają też wyjść poza swoisty dotychczasowy kanon, tzn. koncentrowanie się na tym, co działo się w budynku Wydziału Filologicznego UŁ.

Strajk łódzkich studentów rozpoczął się 21 stycznia 1981 r. i trwał do 18 lutego. Poprzedziła go kilkunastodniowa akcja Solidarne Czekanie . Ogłoszenie strajku okupacyjnego na Uniwersytecie Łódzkim było odpowiedzią młodzieży akademickiej na kolejną odmowę rejestracji niezależnej i samorządnej organizacji studenckiej – Niezależnego Zrzeszenia Studentów (NZS). Do Łodzi przyjechała 21 stycznia oficjalna delegacja ówczesnego resoru szkolnictwa wyższego i techniki, z wiceministrem Stanisławem Czajką. Rokowania, które odbywały się na Wydziale Filologicznym UŁ zostały jednak zerwane. Rozpoczął się protest, który objął pięć uczelni. Łódzki strajk wywołał prawdziwą lawinę protestów. Ogólnopolski Komitet Założycielski 23 stycznia ogłosił w całym kraju solidarnościową akcję protestacyjną. Powołał również Międzyuczelnianą Komisję Porozumiewawczą. Ówczesne władze 29 stycznia zdecydowały się na negocjacje. Delegacji rządowej przewodniczył prof. Janusz Górski, minister nauki, szkolnictwa wyższego i techniki. Niezależne Zrzeszenie Studentów zarejestrowano 17 lutego 1981 r. Dzień później Górski przybył do Łodzi, gdzie parafował tzw. Porozumienie Łódzkie kończące najdłuższy i największy okupacyjny strajk studencki w Europie.

W spotkaniu, które prowadził Zbigniew Natkański (uczestnik strajku), udział wzięli: byli reprezentanci studenckiego protestu w 1981 r., słuchacze i pracownicy Uniwersytetu Łódzkiego oraz pozostałych państwowych łódzkich szkół wyższych, przedstawiciele władz państwowych i  samorządowych.

Michał Wróblewski