Profesor Ryszard Panasiuk

05-01-2017

Jest osobą wielce zasłużoną dla rozwoju łódzkiej humanistyki, szczególnie historii filozofii, i wysoko cenioną przez przedstawicieli tej dziedziny nauki w Polsce i za granicą. Jego długoletnia działalność naukowa, dydaktyczna i organizacyjna przyczyniła się istotnie do rozwoju kierunku filozofia na Uniwersytecie Łódzkim. Wypromował wiele roczników historyków filozofii.

Fot. archiwum Kroniki

Urodził się 28 kwietnia 1931 r. w Józefinie (województwo lubelskie). Do szkoły średniej uczęszczał w Olsztynie i Ostródzie, gdzie uzyskał świadectwo dojrzałości. Studiował na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Warszawskiego w latach 1952–1957. Uczestniczył w seminariach prof. prof. Tadeusza Kotarbińskiego, Leszka Kołakowskiego i Tadeusza J. Krońskiego, który został także promotorem jego pracy magisterskiej. Rozprawę doktorską przygotowaną pod kierunkiem prof. Bronisława Baczki obronił na Wydziale Filozoficzno-Historycznym UŁ w roku 1966. Doktorat, nt. Filozofia i państwo. Studium myśli polityczno-społecznej lewicy heglowskiej i młodego Marksa poświęcony był młodszej szkole Hegla. Habilitował się na Uniwersytecie Warszawskim na podstawie pracy Dziedzictwo heglowskie i marksizm w roku 1979. Tytuł profesora nadzwyczajnego otrzymał w 1982 r., profesora zwyczajnego – w roku 1989.

Działalność naukowo-dydaktyczną rozpoczął w 1957 r. jako asystent prowadzący zajęcia z logiki w Katedrze Filozofii kierowanej przez prof. Narcyza Łubnickiego na Uniwersytecie Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Od roku 1959, aż do emerytury, pozostaje związany z Uniwersytetem Łódzkim, przechodząc w tej uczelni kolejne szczeble kariery akademickiej. W 1966 r. otrzymał stanowisko adiunkta, a w 1969 został mianowany docentem. W tym samym roku został kierownikiem Katedry Filozofii. Po powołaniu Instytutu Filozofii w 1970 zastępcą dyrektora instytutu, natomiast w roku 1975 jego dyrektorem. Funkcję tę piastował do 1981 r., kiedy to Instytut Filozofii został rozwiązany. Od roku 1981 kierował Katedrą Filozofii.

Wypromował dziewięciu doktorów, z których sześciu uzyskało habilitacje, a dwóch – tytuły profesorskie. Był także promotorem dwóch doktorów honorowych Uniwersytetu Łódzkiego: ks. prof. Józefa Tischnera oraz prof. Andrzeja Walickiego. W 2001 r. nakładem Wydawnictwa UŁ ukazała się Księga Jubileuszowa Rozum w dziejach dedykowana profesorowi przez grono przyjaciół, uczniów i współpracowników.

Wieloletnią pracę naukową i dydaktyczną na uniwersytecie łączył z działalnością w licznych instytucjach naukowych, krajowych i zagranicznych. Od  roku 1969 był członkiem Komitetu Nauk Filozoficznych PAN. Przez wiele kadencji zasiadał w Zarządzie Głównym Polskiego Towarzystwa Filozoficznego. Od 1998 r. jest członkiem Łódzkiego Towarzystwa Naukowego. Uczestniczy w pracach takich międzynarodowych towarzystw naukowych, jak: Internationale Hegel-Gesellschaft, Internationale Schelling-Gesellschaft, Internationale Gesellschaft der Feuerbach-Forscher, Hegel Society of America.

Odbywał staże studyjne na Sorbonie (1966–1967), Ruhr-Universität Bochum (1979), Justus-Liebig-Universität w Giessen (1985), Bayerische Akademie der Wissenschaften w Monachium (1985), Gesamthochschule Kassel (1992). Wygłaszał odczyty na wielu uniwersytetach zagranicznych, m.in., w: Münster, Lipsku, Jenie, Tbilisi, Maceracie, Lyon III, Nantes, Szegedzie.

Do najbardziej znanych dzieł uczonego należą: Filozofia i państwo. Studium myśli polityczno-społecznej lewicy heglowskiej i młodego Marksa 1838–1843 (1967), Lewica heglowska (1969), Feuerbach (1972 i 1981), Hegel i Marks. Studia i szkice (1986), Schelling (1987), Filozofia: Historia i współczesność. Studia, odczyty, eseje (2001), Przyroda – Człowiek – Polityka. Z dziejów filozofii niemieckiej XVIII/XIX wieku (2002). Opublikował także ok. 180 artykułów i rozpraw w czasopismach krajowych i zagranicznych.

Główny przedmiot jego zainteresowań naukowych stanowi klasyczna filozofia niemiecka, w szczególności twórczość Hegla i jego szkoły, Schellinga, a także Kanta, zwłaszcza w aspekcie filozofii politycznej, filozofii człowieka oraz filozofii przyrody. Wiele uwagi poświęcił też analizie filozofii Marksa i jego następców, a także filozofii polskiej XIX w. – w aspekcie jej związków z kulturą duchową epoki, w szczególności zaś przemianami w nauce oraz ówczesnymi wydarzeniami społeczno-politycznymi. Wypracowanie programu i metody badawczej zawdzięcza przede wszystkim wieloletniemu uczestnictwu w seminarium skupiającym badaczy dziejów myśli filozoficzno-społecznej i literatury, prowadzonym w latach sześćdziesiątych XX w. przez prof. B. Baczkę w Instytucie Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk.

Już rozprawa doktorska R. Panasiuka, poświęcona myśli młodego Marksa, została uznana za cenne kompendium wiedzy o lewicy heglowskiej – tym bardziej, że autor nie pominął w niej z jednej strony problematyki asymilacji myśli Hegla w pismach młodego Marksa, z drugiej zaś zdradzanych przezeń tendencji do emancypowania się od wpływów heglizmu. Studia nad lewicą heglowską zaowocowały także publikacjami poświęconymi filozofii Ludwika Feuerbacha. Wydane (po raz pierwszy w latach siedemdziesiątych) monograficzne opracowanie koncepcji Feuerbacha poprzedzone zostało badaniami profesora nad historycznym kontekstem feuerbachowskiego humanizmu, w tym także pracą nad obszernym studium filozofii polskiej doby romantyzmu. Uznane osiągnięcia w studiach nad lewicą heglowską nie byłyby możliwe bez pogłębionych badań nad myślą samego Hegla, której uczony jest wybitnym znawcą. Wśród licznych rozpraw poświęconych filozofii Hegla znajdują się zarówno prace poświęcone fundamentalnym problemom teoretycznym tej filozofii (Koncepcja podmiotu poznania w „Fenomenologii ducha” Hegla), jak i prace dotyczące w szczególności filozofii politycznej Hegla (Myśl polityczna Hegla wobec Rewolucji Francuskiej), które otwierają możliwość jej bezpośredniej konfrontacji z poglądami Marksa (Hegel a Marks: człowiek, historia, wszechświat).

Niemniej istotnym przedmiotem długoletnich studiów jest bowiem dla profesora twórczość Karola Marksa i jego następców, zaś badawcze sukcesy uczyniły go niekwestionowanym znawcą tej problematyki. Czytelnik licznych publikacji (zwłaszcza z lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych) łatwo dostrzeże, że w badaniach uczonego nad dorobkiem Marksa szczególnym przedmiotem zainteresowania staje się antropologia – w ujęciu profesora jej rekonstrukcja i opracowanie (m.in. Problematyka antropologiczna w doktrynie Marksa, Marks – antropologia i praxis) dostarcza wiedzy nie tylko o pewnym aspekcie twórczości Marksa, lecz także i zwłaszcza określa ogólne przesłanie jego twórczości, organizuje i nadaje sens całości prowadzonych przez Marksa filozoficznych poszukiwań.

Profesor zajmuje też stanowisko w żywo dyskutowanej kwestii ewolucji poglądów Marksa, a zatem na temat relacji między pismami z wczesnego i dojrzałego okresu twórczości autora Rękopisów filozoficzno-ekonomicznychKapitału. Naturalną konsekwencją eksploracji wymienionej problematyki jest refleksja nad filozofią państwa, prawa, polityki. Na uwagę zasługuje sposób ujmowania problematyzowanych zagadnień, które, sytuując się zazwyczaj na pograniczu myśli filozoficznej i koncepcji politycznych, wymagają specjalnej, interdyscyplinarnej perspektywy. Rekonstrukcja poglądów Marksa kontestującego teorię państwa prezentowaną przez Hegla i lewicę heglowską uwzględnia więc społeczny i kulturowy kontekst tej konfrontacji – bierze pod uwagę tendencje polityczne rodzące się w poheglowskiej Europie, krytykę zbiurokratyzowanej instytucji państwa, koneksje z myślą romantyzmu i wreszcie inspirującą dyskusję z doktryną religijną, zwłaszcza protestancką. Prowadzone na podstawie gruntownych studiów nad Heglem i spadkobiercami jego myśli badania nad genezą i historią twórczości Marksa zmierzają do uwzględnienia całego jej filozoficznego kontekstu, na który składają się także jej rozwinięcia w dziełach marksistów.

Tym samym w kręgu zainteresowań profesora znalazły się teksty takich autorów, jak: F. Engels, P. Lafargue, W. I. Lenin, G. Lukács, L. Althusser. Historia marksizmu jest traktowana przez niego przede wszystkim jako problem badawczy, albowiem, jak pisze we wstępie do poświęconej temu zagadnieniu książki habilitacyjnej: systematyczne próby wykładu metodologii badań dotyczące tego przedmiotu nie istnieją, podobnie jak nie ma żadnych ustaleń, które by wiązały badacza historii myśli filozoficzno-społecznej w ogóle.

W latach dziewięćdziesiątych zainteresowania badawcze profesora skupiają się na filozofii przyrody, zwłaszcza w jej uprawianej przez niemieckich klasyków (Schelling) wersji romantycznej (W sprawie aktualności romantycznej filozofii przyrody), która kontestuje ujęcia oświeceniowe, a zwłaszcza ich skłonność do dystansowania człowieka od świata przyrody (Człowiek wobec przyrody), redukowanego przez myślicieli oświecenia do rzeczywistości przedmiotowej, bez reszty dającej się opisywać w kategoriach matematycznego przyrodoznawstwa. Tymczasem dla romantyków świat przyrody jest bardziej pierwotnym i podstawowym medium życia ludzkiego niż społeczeństwo i jako taki stanowi przedmiot dociekań nad tajemnicą godną czci i najgłębszej ludzkiej refleksji – także dzisiaj, kiedy staje przed nami wymóg pojęcia odpowiedzialnej troski o sferę, która jakkolwiek nie przesądza wprost o kształcie naszego życia, to jednak wciąż stanowi jego elementarne środowisko.

Działalność naukowa profesora pozostaje w ścisłym związku z osiągnięciami dydaktycznymi – wszyscy, którzy mieli okazje uczestniczyć w prowadzonych przez niego seminariach, doświadczyli nie tylko wagi i wartości czytanych tam tekstów, lecz także fenomenu wspólnej lektury, która, realizowana w atmosferze partnerskiego dialogu, jest niemal od początków filozofii najlepszym sposobem jej nauczania (Jak nauczać filozofii?).

Związany od roku 1959 r. z Uniwersytetem Łódzkim prof. Ryszard Panasiuk jest wybitnym uczonym, badaczem o wysokich kompetencjach, który do dzisiaj udziela się w łódzkim środowisku filozoficznym, interesuje się kształceniem kadry naukowej i wspiera swoich uczniów cennymi konsultacjami. Odnowienie jego doktoratu jest właściwym sposobem uhonorowania osoby szczególnie zasłużonej dla macierzystej uczelni i łódzkiej filozofii.

Oprac.: Marek Kozłowski