Profesor Władysław Cyran (1923 – 2016)

20-02-2017

Odszedł jeden z ostatnich przedstawicieli najstarszego i najznamienitszego pokolenia polskiego, łódzkiego językoznawstwa. Zmarł 23 grudnia minionego roku; został pochowany w jednym grobie z żoną Ireną na cmentarzu rzymskokatolickim przy ul. Szczecińskiej.


Był wybitnym językoznawcą, autorem licznych prac z historii języka polskiego, dialektologii, kultury języka, a także zagadnień z zakresu współczesnej polszczyzny. Wiedzą o tym dobrze dzisiejsi badacze języka, z których wielu powołuje się na prace Profesora.

Urodził się 16 marca 1923 r. w osadzie Liw (powiat węgrowski, województwo lubelskie) w rodzinie inteligenckiej, ojciec Józef Cyran był kierownikiem szkoły powszechnej w tej miejscowości. Miał sześcioro rodzeństwa (trzech braci i trzy siostry). Sam nie miał dzieci, jego żona Irena, zmarła w roku 1999.

Fot. z prywatnych zbiorów Sławomiry Tomaszewskiej

Szkołę powszechną ukończył w rodzinnej miejscowości w 1935 r., a Gimnazjum Ogólnokształcące im. St. Żółkiewskiego w Siedlcach cztery lata później, w roku wybuchu II wojny światowej. Podczas okupacji pracował na kolei i jednocześnie uczęszczał do szkoły handlowej II stopnia. W roku 1941/42 otrzymał świadectwo jej ukończenia. Po wojnie na podstawie tego świadectwa został przyjęty do II klasy Liceum Handlowego w Siedlcach i zdał egzamin maturalny. W 1945 r. przybył do Łodzi i został słuchaczem Wydziału Humanistycznego Uniwersytetu Łódzkiego. Poświęcił się studiom nad językiem ojczystym, które ukończył w grudniu roku 1950, uzyskując stopień magistra filozofii w zakresie filologii polskiej na podstawie pracy magisterskiej Ślady iloczasu w głównych zabytkach języka polskiego XIV i XV wieku , napisanej pod kierunkiem prof. Zdzisława Stiebera.

Wyniki tej pracy zostały opublikowane (bardzo pozytywnie artykuł ocenił prof. Kazimierz Nitsch), a wybitny polski językoznawca prof. Z. Stieber w opinii z 1951 r. na potrzeby zatrudnienia na UŁ ówczesnego mgr. Władysława Cyrana pisał o Nim tak: (… ) jest wybitnie zdolnym pracownikiem naukowym. Jego praca magisterska o polskim iloczasie w XV wieku ma niewątpliwą wartość naukową i jako taka została przyjęta w obszernym streszczeniu (arkusz druku) do głównego polskiego pisma językoznawczego, jakim jest „Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego”. Powierzenie mu funkcji asystenta przy Zakładzie Języka Polskiego UŁ przysporzy Zakładowi bardzo dobrego współpracownika, a równocześnie pozwoli mgr. Cyranowi zajmować się nadal pracą naukową, na co w pełni zasługuje (z teczki personalnej Profesora).

Już podczas studiów pracował jako tzw. asystent wolontariusz (1949– 1951), następnie jako kontraktowy zastępca asystenta, a od września 1951 r. jako asystent w Zakładzie Języka Polskiego UŁ. Pracę doktorską nt. Gwary polskie w okolicach Siedlec ukończył w 1957 r. Po roku otrzymał stanowisko adiunkta. Praca doktorska została opublikowana, a w styczniu 1960 r. uczony otrzymał stopień doktora nauk humanistycznych. Sześć lat później odbyło się kolokwium habilitacyjne Profesora na podstawie rozprawy habilitacyjnej, opublikowanej w roku 1967 nt. Przysłówki polskie. Budowa słowotwórcza . Praca została wyróżniona ministerialną nagrodą indywidualną II stopnia. W grudniu 1966 r. uzyskał stopień naukowy docenta, a w roku 1967 otrzymał etat docenta na UŁ.

Rada Państwa październiku 1977 r. nadała Mu tytuł naukowy profesora nadzwyczajnego nauk humanistycznych. Jako profesor nadzwyczajny pracował do listopada 1990 r. W grudniu tego samego roku otrzymał od ministra edukacji narodowej nominację na stanowisko profesora zwyczajnego.

W latach 1969–1972 oraz 1972–1975 i 1978–1981 sprawował funkcję prodziekana i dziekana Wydziału Filologicznego, zaś w latach 1984–1987 prorektora UŁ do spraw nauki.

Był sekretarzem Wydziału I Łódzkiego Towarzystwa Naukowego (1963–1969), członkiem Redakcji Rozpraw Komisji Językowej ŁTN, a w latach 1978–1979 redaktorem Wydawnictw Filologicznych UŁ; przez dwie kadencje wchodził w skład Komitetu Językoznawstwa PAN.

Otrzymał wiele nagród naukowych oraz za działalność dydaktyczną, organizacyjną i wychowawczą, a także odznaczenia państwowe, resortowe i uczelniane, m.in. wspomnianą już wcześniej ministerialną nagrodę indywidualną naukową II stopnia, Złotą Odznakę ZNP (1970), Złoty Krzyż Zasługi, Złotą Odznakę UŁ (1971), Honorową Odznakę Województwa Łódzkiego (1973), Honorową Odznakę Miasta Łodzi (1974), Medal UŁ w służbie społeczeństwu i nauce , Medal XXX-lecia UŁ (1975), Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (1977), Medal Komisji Edukacji Narodowej (1978), Medal XXXV-lecia UŁ (1981), Zasłużony Nauczyciel PRL (1982), Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1985). Ponadto w roku 1988 otrzymał nagrodę naukową I stopnia ministra edukacji narodowej. Nigdy nie należał do żadnej partii politycznej. Wypromował 130 magistrów, pięciu doktorów (dwóch zostało profesorami), recenzował wiele prac doktorskich i habilitacyjnych, na UŁ i w innych ośrodkach uniwersyteckich w Polsce.

Jako dydaktyk Profesor prowadził zajęcia i wykłady z  gramatyki języka staro-cerkiewno-słowiańskiego , ze wstępu do nauki o języku , językoznawstwa ogólnego , zagadnień kultury języka i poprawności językowej , gramatyki opisowej języka polskiego, gramatyki historycznej języka polskiego . W latach 1987–1993 sprawował funkcję kierownika Katedry Współczesnego Języka Polskiego UŁ. Na emeryturę przeszedł w roku 1993.

Zainteresowania naukowe Uczonego koncentrowały się przede wszystkim na dialektologii oraz współczesnym języku polskim z nachyleniem ku słowotwórstwu i poprawności językowej. Dialektologii dotyczyły materiały zbierane w latach 1953– 1954 do  Małego Atlasu Gwar Polskich , a także praca doktorska ( Gwary polskie w okolicach Siedlec ) czy m.in. artykuły: Procesy językowe w przejmowaniu wyrazów obcych przez gwary (1975) – badania Profesora wykazały, że przy zapożyczaniu wyrazów obcych przez gwary zachodzą regularne zjawiska fonetyczne i morfologiczne; Integracja gwar z językiem literackim (1982) – o stosunku gwar do języka literackiego. Słowotwórstwa gwarowego dotyczyła książka pt. Tendencje słowotwórcze w gwarach polskich (1977) – zestawienie typowych dla gwar formantów słowotwórczych ze stanem ogólnopolskim i określenie na tej podstawie tendencji słowotwórczych w gwarach.

Słowotwórstwu historycznemu, współczesnemu i gwarowemu, poświęcony był, m.in. artykuł Słowotwórstwo historyczne a słowotwórstwo współczesne i słowotwórstwo gwarowe (1981), zaś słowotwórstwu historycznemu książka z roku 1967 zatytułowana Przysłówki polskie. Budowa słowotwórcza – powstała na podstawie materiałów historycznych, poczynając od najstarszych zabytków językowych do współczesnych.

Kolejną dziedziną zainteresowań naukowych Profesora był współczesny język polski. Są tu studia wyrazowe prezentowane w najważniejszych czasopismach językoznawczych, m.in. Dżesz czy dżasz? (1959), O tzw. wypowiedzeniach współrzędnych wynikowych we współczesnej polszczyźnie (1970), Pochodzenie samogłoski a w sufiksie nazwy Warszawa (1973), Ancymonek (1974), Krakersy (1975), O omyłkach graficznych (1976), Przekłamać. Ze zjawisk współczesnego języka (1980) oraz studia składniowe: Dwa drobiazgi ze składni polskiej... (1961) – dotyczące połączeń typu można zrobić , pięć jabłek , kilka koszy ; Dlaczego giną w języku polskim formy czasu przyszłego złożone z bezokolicznikiem (1961); O częściach mowy w języku polskim (1970); Przyczyny szerzenia się w l. poj. deklinacji męskiej form dopełniacza w funkcji biernika (1984).

Profesor zajmował się także kwestiami kultury i poprawności językowej. Wymienić tu można, m.in. artykuły: Kilka uwag o poprawnej wymowie polskiej (1972), Błędy językowe a tendencje rozwojowe języka (1982), O błędach językowych (1982), Wydawnictwa poprawnościowe wobec zmian w języku polskim (1988). Bardzo ważne i wciąż na czasie są spostrzeżenia uczonego zawarte w artykule Mechanizm zapożyczania wyrazów w języku polskim (1974).

Wszystkie Jego prace są ważnymi, liczącymi się w dorobku polskiego językoznawstwa opracowaniami i do dziś aktualnymi.

Przy swoich wielkich dokonaniach naukowych pozostał Profesor człowiekiem skromnym, serdecznym, prawym, wrażliwym na piękno i o dużym poczuciu humoru. Był – o czym wie niewielu – melomanem (lubił słuchać muzyki poważnej) oraz zapalonym brydżystą. Takim pozostanie w pamięci tych, którzy się z Nim zetknęli – uczniów, studentów, kolegów i przyjaciół.

Barbara Kudra