Populizm i propaganda

05-12-2018

Międzynarodową konferencję na temat Populismo y propaganda: entre el pasado y el presente (Populizm i propaganda: między przeszłością a teraźniejszością) zorganizował w dniach 11 i 12 października Instytut Romanistyki Uniwersytetu Łódzkiego.


Obrady zgromadziły badaczy z szesnastu ośrodków uniwersyteckich z całej Europy i nie tylko. Zostały podczas nich zaprezentowane referaty w językach francuskim, hiszpańskim i włoskim. Wygłosili je językoznawcy, literaturoznawcy, a także socjologowie i historycy. Wystąpienia dotyczyły przede wszystkim zagadnień z zakresu literatury, teatru, analizy dyskursu, semantyki, pragmatyki, dydaktyki, historii oraz socjologii.

Konferencję rozpoczęło wystąpienie Carmen Alberdi Urquizu (Uniwersytet w Grenadzie), która przedstawiła dwie stosunkowo nowe tendencje, jakie pojawiły się we Froncie Narodowym – francuskiej skrajnie prawicowej i nacjonalistycznej partii politycznej. Prelegentka skupiła się na głównych różnicach charakteryzujących obraz partii, jaki próbuje prezentować Marine Le Pen, pod względem wizji podzielanej przez zwolenników skupionych wokół Jean-Marie Le Pena, jej ojca – poprzedniego przewodniczącego partii. Na analizę współczesnego dyskursu politycznego zdecydował się także Máté Kovács (Uniwersytet im. Loránda Eötvösa w Budapeszcie), który w swoim referacie poddał analizie wypowiedzi medialne i polityczne zawierające wyrazy stworzone na bazie nazwiska George’s Sorosa. Na podstawie bogatego korpusu językowego prelegent ukazał, w jaki sposób nazwisko Sorosa i wyrazy od niego pochodzące stały się elementem węgierskiego nacjonalizmu i populizmu oraz związanej z nimi propagandy. Nad pojęciem populizmu zastanawiali się również w swoich wystąpieniach Antonio Gaspar Galán i Nieves Ibeas Vuelta (Uniwersytet w Saragossie), według których pojęcie to nie stanowi elementu określonej ideologii politycznej, ale strategię wspólną dla różnych tendencji politycznych. Podstawą refleksji autorów referatu stała się analiza niezwykle bogatego kontekstu politycznego współczesnej Hiszpanii. Łukasz Jan Berezowski (Uniwersytet Łódzki) skupił się na współczesnym znaczeniu terminu populizm, przywołując wybrane jego definicje. Dokonał zestawienia sylwetek współczesnych polityków włoskich, którym politolodzy i publicyści przypisują miano populistów (m.in. Beppe Grillo, Matteo Salvini) i przeprowadził analizę języka, którym się posługują, w nawiązaniu do ogólnodostępnych wypowiedzi medialnych.

Kilka wystąpień językoznawczych zostało poświęconych analizie sloganów i plakatów politycznych. Nuria Rodríguez Pedreira (Uniwersytet w Santiago de Compostela) zajęła się ewolucją sloganów, pochodzących z okresu 2012–2017, tworzonych poprzez ruchy społeczne działające dla tzw. dobra ogólnego i reprezentujące różne ideologie, w tym ruchy popierające lub zwalczające postulat małżeństwa dla wszystkich . Maria Shetsova (Uniwersytet Haute-Alsace) przeanalizowała rolę sloganów i plakatów w dyskursie sowieckiej propagandy, zwracając uwagę na fakt, że stanowiły one podstawowe narzędzie komunikacji między władzą a ludem oraz formę kognitywnej manipulacji stosowanej przez ustrój totalitarny. Joanna Ciesielka (Uniwersytet Łódzki) zaproponowała semiotyczno-lingwistyczną analizę plakatów stalinowskiej propagandy z lat 1924–1953. Zauważyła, że przedstawiają one interesujący obraz życia w Związku Radzieckim, poruszając tematy takie jak wojna, wrogowie komunizmu, życie zwykłych obywateli oraz ich przywódcy. Z kolei Mioara Adelina Angheluta (Uniwersytet w Bukareszcie) poświęciła swoje wystąpienie przejawom populizmu w sferze rumuńskiej inteligencji w okresie reżimu komunistycznego, a konkretnie we wstępach do słowników Akademii Rumuńskiej wydanych w tym okresie. Prelegentka dokonała też porównania tych publikacji ze wcześniejszymi ich wydaniami.

Widok ogólny sali obrad, prowadzi je Gregor Perko (Uniwersytet w Lublanie); referentem jest Nuria Rodríguez Pedreira (Uniwersytet w Santiago de Compostela)

Widok ogólny sali obrad, prowadzi je Gregor Perko (Uniwersytet w Lublanie); referentem jest Nuria Rodríguez Pedreira (Uniwersytet w Santiago de Compostela)

Fot. IR UŁ

Na związki między prasą a populizmem zwróciła uwagę Ambra Pinello (Uniwersytet w Palermo) analizując dwujęzyczne, hiszpańsko-włoskie wydanie czasopisma Legioni e Falangi , opublikowane w latach 1940–1943. Natomiast Francesca Rizutto (Uniwersytet w Palermo) zastanawiała się nad zjawiskiem populizmu w massmediach elektronicznych a szczególnie na portalach społecznościowych, analizując komunikaty partii Movimento 5 Stelle (Ruch Pięciu Gwiazd). Prelegentka zauważyła, że komunikacja we Włoszech przechodzi fazę radykalnej rekonstrukcji. Podkreśliła też, że bezpośredni zwrot do odbiorcy i przekazywanie opinii przez polityków na portalach społecznościowych wiąże się ze zmianą roli dziennikarza we włoskich realiach i sprzyja powstawaniu nowych form populizmu.

Fernando Sánchez-Marcos (Uniwersytet w Barcelonie) w swoim referacie wskazał na fakt, że, bez względu na zmienność tendencji politycznych, epok i oczekiwań społecznych, populizm stanowi zjawisko obecne w naszej historii od samych niemal jej początków. Na przykładzie licznych tekstów źródłowych zarysował nie tylko konflikt między Don Juanem José, nieślubnym synem Filipa IV i ważną postacią na dworze ostatnich hiszpańskich Habsburgów, a Juanem Everardo Nithardem, stronnikiem Marianny Austriackiej za czasów regencji i małoletności Karola II, ale również mechanizmy składające się na propagandę polityczną barokowej Hiszpanii.

Na uwagę zasługuje fakt, że w referatach stosunkowo często pojawiał się temat hiszpańskiej wojny domowej. Wystąpienie Assunty Polizzi (Uniwersytet w Palermo) poświęcone zostało tekstom, które Manuel Vázquez Montalbán opublikował w roku 1969 w czasopiśmie Triunfo pod wspólnym tytułem Crónica sentimental de España . Poza przedstawieniem tych ciekawych tekstów poświęconych kulturze popularnej późnego frankizmu, prelegentka zastanowiła się też nad tym, jak dyskurs populistyczny może przybrać formę próby oporu wobec panującego reżimu politycznego. Z kolei Rosa Mateu Serra i Montserrat Català (Uniwersytet w Léridzie) zaproponowały analizę dyskursywną gazet i czasopism z okresu wojny domowej. Na przykładzie publikacji, takich jak Hora de España , Vértice , Destino , La Vanguardia, Acracia czy U.H.P badaczki pokazały, jak sposób opisywania rzeczywistości politycznej prowadził do interesujących i często sprzecznych relacji dotyczących tych samych wydarzeń. Wreszcie Marco da Costa (Izmir University of Economics & Uniwersytet w Barcelonie) poświęcił swoje wystąpienie propagandowej wizji, jaką intelektualiści i dziennikarze frankistowskiej Hiszpanii propagowali na temat zbrodni katyńskiej. Choć dokonano jej już po formalnym zakończeniu wojny domowej, wpływ tej zbrodni na antykomunistyczną propagandę reżimu Franco był nie bez znaczenia. Referent skonfrontował też hiszpańskie doniesienia prasowe i publicystyczne z wersją głoszoną przez faszystowskie Niemcy ze szczególnym naciskiem na dzienniki Josepha Goebbelsa, ówczesnego ministra propagandy III Rzeszy.

Teraz obradom przewodniczy Nieves Ibeas Vuelta (Uniwersytet w Saragossie); referat wygłasza Marco da Costa (Izmir University of Economics & Universytet w Barcelonie)

Teraz obradom przewodniczy Nieves Ibeas Vuelta (Uniwersytet w Saragossie); referat wygłasza Marco da Costa (Izmir University of Economics & Universytet w Barcelonie)

Fot. Bartosz Burski

Na konferencji nie mogło zabraknąć również refleksji natury literaturoznawczej, a jej rozpiętość była dość szeroka. Enrique Sánchez-Costa (Pontificia Universidad Católica Madre y Maestra) poddał analizie ewolucję widoczną w twórczości Mario Vargasa Llosy, który w swoich esejach politycznych przebył długą drogę od młodzieńczego okresu zachłyśnięcia się komunizmem do liberalizmu wieku dojrzałego. Z kolei Oleksandr Pronkevich (Czarnomorski Państwowy Uniwersytet im. Petra Mohyły w Mikołajowie) poświęcił swój referat obecności idei José Ortegi y Gasseta we współczesnym populizmie ze szczególnym uwzględnieniem walki ideologicznej na Ukrainie. Badacz skupił się przede wszystkim na  nawiązaniach do Ortegi y Gasseta w utworze Notre Dame d’Ukraine: Ukrajinka w konflikti mifolohij (2007) Oksany Zabużko. Gregor Perko (Uniwersytet w Lubljanie) poświęcił swoje wystąpienie Richardowi Milletowi, francuskiemu pisarzowi i eseiście, którego teksty takie, jak Éloge littéraire d’Anders Breivik (2012), Le sentiment de la langue (1993) i opublikowane po roku 2000 antypopulistyczne eseje były obiektem licznych polemik we Francji. Badacz skupił się na analizie literackiej strony tekstów, przyjmujących często ton charakterystyczny dla pamfletu i poruszających tematy bliskie skrajnej prawicy, czyli masową imigrację i islamizację społeczeństwa. Porównał je następnie z twórczością powieściopisarską autora, stawiając sobie pytanie, w jakim stopniu prowokacje literackie Milleta były zamierzone. Sheyla Moroni (Uniwersytet we Florencji) poddała analizie związki między propagandą a literaturą w utopijnych powieściach poświęconych populizmowi amerykańskiemu, takich jak Looking Backward. 2000–1887 Edwarda Bellamy’ego oraz Caesar's Column: A Story of the Twentieth Century Ignatiusa L. Donnelly’ego. Elena Riccio (Uniwersytet w Palermo) poświęciła swoje wystąpienie analizie sycylijskiej korespondencji wojskowej z frontu z okresu pierwszej wojny światowej, w której zaobserwowała zjawisko dysonansu poznawczego i zwróciła uwagę na modele kulturowe proponowane żołnierzom przez propagandę rządową.

Tomasz Kaczmarek (Uniwersytet Łódzki) zajął się propagandą we francuskim teatrze kontestacji na przełomie osiemnastego i dziewiętnastego wieku, proponując nową interpretację tekstów francuskich dramaturgów. Prelegent poświęcił wystąpienie sztukom nacechowanym ideologicznie i denuncjującym nierówności społeczne, system kapitalistyczny i okrucieństwa burżuazji, zwracając uwagę na stosowane w omawianym okresie techniki perswazji.

Podczas konferencji przestudiowano temat populizmu również w ujęciu dydaktycznym. Joanna Kopeć i Aneta Przybysz (Uniwersytet Łódzki) nie tylko poruszyły problem metafory konceptualnej i czterech mitów politycznych w dyskursie Marine Le Pen, ale przedstawiły ciekawy projekt dydaktyczny przewidziany dla studentów filologii romańskiej, pomagający uwrażliwić ich na manipulację obecną w populistycznych przemówieniach i w ogólnie rozumianym współczesnym życiu politycznym.

Konferencję zorganizowali autorzy tego tekstu, pracownicy naukowi łódzkiej romanistyki.

* * *


Bogactwo treści i punktów widzenia przedstawionych podczas konferencji dowodzi ogromnego zainteresowania problematyką populizmu i propagandy w ujęciu interdyscyplinarnym i ich miejscem, zarówno w nawiązaniu do przeszłości, jak i współczesnych realiów społeczno-politycznych. Tym samym pozwala ono na zarysowanie nowych perspektyw analiz, które z pewnością w niedalekiej przyszłości przełożą się na kolejne spotkania naukowe organizowane przez Instytut Romanistyki Uniwersytetu Łódzkiego.

Łukasz Szkopiński
Agnieszka Woch