W europejskiej sieci ekologicznej

15-09-2014

Do rąk miłośników literatury przyrodniczej trafia właśnie interesująca książka – Obszary NATURA 2000 w województwie łódzkim. Jest to swego rodzaju katalog; synteza obecnego stanu wiedzy o florze, faunie i środowisku naszego regionu, zweryfikowanej i zaktualizowanej przez zespoły badaczy.

Bogato ilustrowana monografia prezentuje wartości przyrodnicze i sozologiczne (związane z ochroną środowiska) czterdziestu jeden utworzonych w ostatnich latach obszarów siedliskowych i ptasich, stanowiących efekt wprowadzania programu Europejskiej Sieci Ekologicznej Natura 2000 w regionie łódzkim. Należy przy tym wspomnieć, że program ten stanowi jedną z dziesięciu form ochrony przyrody w Polsce.

Wraz z narodzinami uczelni

Od początku powołania Uniwersytetu Łódzkiego jego pracownicy prowadzą badania dotyczące naukowego rozpoznania i dokumentacji wyróżniających się cechami naturalnymi fragmentów przyrody środkowej Polski. Umożliwiły one przygotowanie stu kilkudziesięciu projektów dotyczących ochrony konserwatorskiej. Doprowadziło to do utworzenia osiemdziesięciu siedmiu rezerwatów przyrody, siedmiu parków krajobrazowych i wielu innych obiektów o podobnym charakterze.

W ostatnim dziesięcioleciu badania łódzkich przyrodników, we współpracy z Instytutem Ochrony Przyrody PAN w Łodzi i innymi instytucjami, przyczyniły się bezpośrednio do opracowania standardowych formularzy danych oraz czterdziestu jeden obszarów Natura 2000 w Łódzkiem.

Obszar ochrony

Jest to obszar ochrony, a nie chroniony w całości. Szczególną opieką otaczane są bowiem tylko konkretne stanowiska przyrodnicze i gatunki naturowe wraz z ich siedliskami oraz warunkami biotycznymi. Na ich terenie możliwe jest prowadzenie dotychczasowej działalności gospodarczej; rolnej, leśnej i innej, byle tylko nie pogarszała stanu podmiotów ochrony.

Nadrzędnym celem obszaru Natura 2000 jest utrzymanie lub odtworzenie właściwego stanu chronionych w nim gatunków i siedlisk przyrodniczych. Natomiast cechą charakterystyczną tego obszaru jest ochrona przyrody i krajobrazu zarówno w skali kontynentu, kraju, jak i regionu. Ma być też on gwarantem utrzymania różnorodności biologicznej regionu, w rozumieniu części kontynentu.

Natura 2000 w regionie

Z omawianej tu książki wynika, że w Łódzkiem do tej pory utworzono pięć obszarów specjalnej ochrony ptaków (OSOP) oraz trzydzieści sześć obszarów mających znaczenie dla wspólnoty (OZW), tj. przyszłych specjalnych obszarów ochrony siedlisk (SOOS).

Ich powierzchnia w granicach regionu wynosi : OSOP – 40.234 ha i SOOS – 50.703 ha. W związku z tym, że niektóre obszary siedliskowe pokrywają się częściowo z obszarami ptasimi, przy obliczaniu ich łącznej powierzchni, tereny te liczy się tylko raz. Stąd całkowita powierzchnia wspomnianych obszarów wynosi ok. 71 tys. ha, co stanowi zaledwie 3,9 proc. terytorium województwa łódzkiego.

Obszary ptasie i siedliskowe

Monografia podaje, że do najważniejszych obszarów ptasich w regionie należą: Pradolina Warszawsko-Berlińska (w dorzeczu dolnych odcinków Bzury i Neru), Zbiornik Jeziorsko oraz Dolina Środkowej Warty. Spotykane są tu zgrupowania ptaków wodno-błotnych liczące ponad dwadzieścia tysięcy osobników. Występują m.in. zagrożone w Europie gatunki, takie jak: derkacz, rycyk, kulik wielki i wodniczka.

Rejonem szczególnej koncentracji obszarów siedliskowych (SOOS) w Łódzkiem jest dawna Puszcza Pilicka. Łącznie jest ich jedenaście: Dolina Górnej Pilicy, Ostoja Przedborska, Dolina Czarnej, Wielkopole, Dolina Środowej Pilicy, Lubiaszów, Łąki Ciebłowickie, Lasy Smardzewickie, Niebieskie Źródła, Lasy Spalskie i Dolina Dolnej Pilicy.

Największe zróżnicowanie siedlisk występują na obszarach: Ostoja Przedborska i Załęczański Łuk Warty, Dolina Środkowej Pilicy, Lasy Spalskie, Dolina Górnej Pilicy, Dolina Czarnej oraz Buczyna Janinowska. Na terenach SOOS dotychczas rozpoznano trzydzieści pięć typów siedlisk przyrodniczych, w tym jedenaście rożnych siedlisk leśnych. Stan zbliżony do naturalnego zachowały grądy w Lasach Spalskich (m.in. 250-letnie dębowy), Lubiaszowie (stare dęby i jodły), Dębowcu (m.in. grąd z lipami szerokolistnymi) oraz Jasieniu (las z udziałem cisa pospolitego).

Warto jeszcze dodać, że na obszarach Natura 2000 chronione są tak unikatowe gatunki roślin, jak: obuwik pospolity i lipiennik Loesela, a także dzwonecznik wonny, sasanka otwarta i mech sierpowiec błyszczący.

Autorzy monografii wyrażają nadzieję , że zawartej w niej informacje i idee przyczynią się do lepszego zrozumienia konieczności ochrony reliktów naturalnej przyrody w warunkach rozwoju gospodarczego. Sądzą też, iż zacznie się tworzyć coraz lepszy klimat społecznej akceptacji wokół potrzeby utrzymania siedlisk przyrodniczych oraz stanowisk populacji roślin i zwierząt reprezentujących gatunki zagrożone wyginięciem, a także dokumentujące historię naturalną regionu, świadczące o jego tożsamości przyrodniczej. Postuluje również podejmowanie badań monitoringowych, koniecznych dla kontroli stanu chronionych elementów polskiej przyrody.

Książka jest dziełem dwudziestu czterech autorów wywodzących się z siedmiu katedr i zakładu Wydziału Biologii i Ochrony Środowiska Uniwersytetu Łódzkiego.

(sb)

Obszary NATURA 2000 w województwie łódzkim, pod redakcją Józefa K. Kurowskiego; Regionalna Dyrekcja Ochrona Środowiska w Łodzi, Uniwersytet Łódzki – Instytut Ekologii i Ochrony Środowiska, Łódź 2013, s. 184