Profesor dr hab. Marek Mieczysław Koter

08-01-2018

Urodził się l lipca 1937 r. w Łasku, w rodzinie inteligenckiej. Początkowe etapy edukacji odbył w rodzinnym mieście, po czym w roku 1954 r. rozpoczął studia na kierunku geograficznym na Uniwersytecie Łódzkim. Na trzecim roku studiów zdecydował się specjalizować w zakresie kartografii, co wiązało się z koniecznością kontynuowania studiów na Uniwersytecie Wrocławskim.


Fakt ten miał w poważnym stopniu wpłynąć na jego przyszłą drogę naukową. We Wrocławiu spotkał bowiem grupę wybitnych postaci polskiej geografii międzywojennej, z tzw. lwowskiej szkoły romerowskiej, pod kierunkiem których odbył dwa ostatnie lata studiów. Warto tu wymienić takich uczonych, jak Julian Czyżewski, Alfred Jahn, Aleksander Kosiba, Helena Leonhard czy August Zierhoffer. Na szczególną zaś uwagę zasługuje wpływ Józefa Wąsowicza (kierującego Katedrą Kartografi, ale zajmującego się także geografią polityczną), jak również Bolesława Olszewicza (Katedra Geografii Historycznej). Pierwotny wybór drogi naukowej dokonał się jeszcze podczas studiów we Wrocławiu i stanowił połączenie dwóch nurtów zainteresowań M. Kotera, z jednej strony kartografią, a z drugiej – wyniesioną jeszcze z domu rodzinnego – pasją historyczną. Skutkiem tego było zajęcie się problematyką osadnictwa miejskiego w ujęciu geograficzno-historycznym, z dużym udziałem metodologii kartograficznej. W tym duchu utrzymana była też praca magisterska M. Kotera Analiza planów m. Łodzi (1959), napisana pod kierunkiem B. Olszewicza.

W roku ukończenia studiów podjął pracę asystenta w tworzonej przez Ludwika Straszewicza Katedrze Geografii Ekonomicznej na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Łódzkiego, uczelni której wierny pozostał aż do emerytury. Jego zainteresowania kartografią i geografią historyczną miast utrzymały się także w pierwszym asystenckim okresie pracy. Bardzo ważnym opracowaniem kartograficzno-historycznym profesora jest kartograficzna rekonstrukcja obszaru tzw. klucza łódzkiego u schyłku okresu feudalnego, która stała się podstawą analizy rozplanowania XIX-wiecznej Łodzi przemysłowej. Od początku lat sześćdziesiątych wieku XX pasją badawczą M. Kotera staje się morfologia miast. Badania historyczno-morfologiczne przyniosły mu nie tylko kolejne stopnie naukowe, ale również wysoką i w pełni zasłużoną pozycję naukową zarówno krajową, jak i międzynarodową. W tym nurcie utrzymana była też rozprawa doktorska Geneza układu przestrzennego Łodzi przemysłowej (1967), którą obronił na Uniwersytecie Łódzkim. Promotorem pracy był L. Straszewicz, a recenzentami Anna Dylikowa i Maria Kiełczewska-Zaleska.

Fot. BRUŁ

Podstawowym terenem badań morfologicznych M. Kotera był obszar Łodzi, której poświęcił dwa cykle swoich prac. Jako pierwszy badacz w Polsce przeprowadził szczegółowe studia nad genezą układu przestrzennego wielkiego miasta przemysłowego, wykorzystując do tego celu zarówno analizę jego planów, jak i zaadaptowaną na potrzeby badań metodę cyklu rozwoju działki miejskiej autorstwa Michaela R.G. Conzena. Wprowadził również do badań morfologicznych miasta szereg nowych pojęć teoretyczno-metodologicznych, m.in. stratygrafia osadnicza , zabytki przewodnie , urbomorfologia.

Bogaty i usystematyzowany dorobek naukowy pozwolił M. Koterowi uzyskać w roku 1974 na macierzystej uczelni stopień doktora habilitowanego na podstawie pracy Morfogeneza wielkiego miasta na przykładzie Łodzi . Recenzentami w przewodzie habilitacyjnym byli: M. Kiełczewska-Zaleska, Bohdan Baranowski (historyk) i L. Straszewicz. W połowie lat siedemdziesiątych wieku XX dokonał pewnej reorientacji swoich zainteresowań badawczych, co nie oznaczało jednak całkowitego zerwania z uprawianą dotąd geografią historyczną. Po roku 1971 rozpoczął, ryzykowne wówczas z powodów politycznych, badania w zakresie geografii politycznej, dyscypliny której uprawianie w okresie powojennym było zakazane. Podjął też starania o instytucjonalne umocowanie tych badań, tworząc w 1981 r. Zakład Geografii Politycznej i Ekonomicznej Regionalnej w Instytucie Geografii Ekonomicznej i Organizacji Przestrzeni UŁ. Była to pierwsza w bloku komunistycznym jednostka naukowo-dydaktyczna kształcąca studentów w specjalizacji geografii politycznej. Geografia polityczna stała się drugim, obok geografii historycznej, znaczącym nurtem badawczym M. Kotera, szczególnie po roku 1989 kiedy możliwe stało się publikowanie wyników badań bez ingerencji cenzury.

Jego dorobek naukowy w zakresie geografii politycznej lokuje się w kilku głównych polach badawczych: geografii granic i pograniczy, mniejszości etnicznych i narodowych, istoty kresów oraz regionu politycznego. Odbudowę, po ponad czterdziestu latach, polskiej geografii politycznej rozpoczął od zdefiniowania wielu pojęć, które we współczesnym świecie zyskały nowe znaczenie. Stąd część swoich prac poświęcił systematyzacji i typologii mniejszości narodowych oraz klasyfikacji ludności pograniczy. Ważnym osiągnięciem jest wprowadzenie do literatury światowej terminu kresy. Badania nad rozwojem przestrzennym rodzinnego Łasku oraz Łodzi pozwoliły M. Koterowi połączyć oba nurty zainteresowań badawczych, co zaowocowało studiami nad wielokulturowym dziedzictwem miast, łączącymi badania morfologii miast (historyczno-geograficzne) ze studiami mniejszości narodowych oraz religijnych (geografia polityczna) i ich historycznej roli w tworzeniu substancji miejskiej.

Dużo miejsca w swoich badaniach poświęcił problematyce regionu politycznego, który w początkach lat dziewięćdziesiątych wieku XX stał się w Polsce ważnym problemem praktycznym, w związku z wprowadzaniem nowego podziału administracyjnego kraju. Profesor włączył się w ogólnopolską dyskusję współorganizując badania terenowe mające na celu delimitację nowych granic administracyjnych województwa łódzkiego, jego powiatów i podziału samej Łodzi na jednostki samorządowe. Szczególnie ważny jest podział przestrzeni miasta, w którym wykorzystał praktycznie swoje badania historyczno-morfologiczne, a zaproponowane przezeń jednostki osiedlowe zostały wcielone w życie.

Początek ostatniej dekady XX w. przyniósł M. Koterowi, uznanemu już wówczas autorytetowi nie tylko w kraju, ale przede wszystkim zagranicą, i to równolegle w obu subdyscyplinach – w geografii politycznej oraz w morfologii i morfogenezie miast, kolejne awanse zawodowe. W roku 1990 otrzymał stanowisko profesora nadzwyczajnego na Uniwersytecie Łódzkim, a dwa lata później tytuł naukowy profesora. Pełnił też różnorodne funkcje organizacyjne: prodziekana Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi UŁ (1981–1987), wicedyrektora Instytutu Geografii Społeczno-Ekonomicznej i Organizacji Przestrzeni (1987–1990), kierownika studium doktoranckiego oraz członka Senatu UŁ przez pięć kolejnych kadencji. Poza macierzystą uczelnią działał na rzecz Łodzi i regionu, był członkiem Rady Naukowej przy Prezydencie Miasta Łodzi (1975–1992), Rady Regionalnej przy Wojewodzie Łódzkim, pracował w Komisji Urbanistyczno-Architektonicznej przy Urzędzie Miasta Łodzi oraz w Wojewódzkim Zespole Opieki nad Zabytkami. Był też członkiem Rady Muzealnej Muzeum Historii Miasta Łodzi. Działał również w instytucjach krajowych, jako ekspert Ministerstwa Edukacji Narodowej przygotował koncepcję nowej matury z geografii w międzynarodowym zespole SMART, był członkiem Uniwersyteckiej Komisji Akredytacyjnej (2000–2001) oraz w  pierwszej kadencji członkiem Państwowej Komisji Akredytacyjnej (2002–2005).

Zainteresowania geografią polityczną profesora zaowocowały nie tylko licznymi publikacjami naukowymi, ale również osiągnięciami organizacyjnymi. Od roku 1988 zainicjował cykliczne międzynarodowe konferencje z geografii politycznej, pierwsze w państwach postkomunistycznych, które stały się marką powszechnie w świecie rozpoznawalną jako konferencje łódzkie i uzyskały afiliację Międzynarodowej Unii Geograficznej. Uznanie na polu światowej geografii politycznej zdobył również anglojęzyczny periodyk Region and Regionalism poświęcony problematyce geograficzno-politycznej i politycznym aspektom geografii historycznej, którego pierwsze tomy redagował.

Do przejścia na emeryturę w roku 2007 wypromował pięciu doktorów (trzech z geografii politycznej i po jednym z geografii historycznej i społecznej). Jest laureatem różnych nagród, w tym wielokrotnie naukowych i dydaktycznych nagród rektora UŁ; nagrody prezydenta Łodzi zespołowej (2001) i indywidualnej, którą otrzymał za działalność społeczną i zawodową na rzecz miasta Łodzi (2002). Uhonorowano go też odznaczeniami państwowymi i resortowymi: Złotym Krzyżem Zasługi (1980), Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1990) oraz Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (2005), Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1989). Ponadto wyróżniony został odznakami samorządowymi i uczelnianymi, m.in.: Honorową Odznaką Miasta Łodzi (1984), Odznaką Za Zasługi dla Miasta Łodzi (1995), Odznaką Za zasługi dla województwa sieradzkiego (1988), Złotą Odznaką Uniwersytetu Łódzkiego (1982) i Medalem Universitatis Lodziensis Merentibus (2014).

Podsumowując działalność naukową prof. M. Kotera można powiedzieć, iż stworzył w Łodzi polską szkołę geografii politycznej, reaktywując tę dyscyplinę, i zbudował jej silną pozycję międzynarodową, nawiązując do pięknych tradycji polskiej geografii politycznej uprawianej w okresie międzywojennym we Lwowie. Przyczynił się też w sposób kluczowy do ożywienia polskiej geografii historycznej, szczególnie tworząc szkołę studiów nad morfologią oraz morfogenezą miast.

Oprac.: Marek Sobczyński