Profesor Barbara Rakowska – algolog i nauczyciel akademicki (1941–2017)

07-06-2017

Całe życie związana była z Łodzią, w której zdobywała wiedzę, rozwijała ją prowadząc badania naukowe w specjalności algologia oraz dzieliła się nią z wieloma pokoleniami biologów studiujących na Uniwersytecie Łódzkim. Pierwsze doświadczenia w zawodzie nauczyciela biologii związane były z kilkoma latami pracy w Szkole Podstawowej nr 22 w Łodzi, jeszcze przed ukończeniem studiów.


Pierwsze badania algologiczne Profesor prowadzone były w unikatowych dla życia glonów siedliskach obszarów śródlądowych, słonych źródłach. Dotyczyły one analizy cech morfologicznych oraz biologii, halofilnego przedstawiciela glonów różnowiciowych – Vaucheria dichotoma. Pracę magisterską nt. Obserwacje Vaucheria dichotoma (L.) Agardh w źródle Pełczyska II przygotowała pod opieką twórcy łódzkiej szkoły algologicznej prof. Joanny Zofii Kadłubowskiej w Pracowni Algologii, Katedry Systematyki i Geografii Roślin. W czerwcu 1969 r. ukończyła studia na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Łódzkiego, uzyskując tytuł magistra biologii w zakresie botaniki i w tym samym roku została zatrudniona na stanowisku asystenta, a następnie starszego asystenta w Zakładzie Algologii w Katedrze Systematyki i Geografii Roślin UŁ.

Zainteresowania badawcze Profesor skierowała na problem degradacji wód powierzchniowych i znaczenia glonów w ocenie stopnia przekształcenia ekosystemów wodnych w wyniku działalności człowieka. Pierwszym obiektem badań była Bzura, rzeka silnie zanieczyszczona przez ścieki komunalno-przemysłowe. Na podstawie badań wykazała wpływ zanieczyszczeń na glony żyjące w bentosie tej rzeki, co uwidoczniło się znacznymi zmianami w ich składzie jakościowym. Badania te zrealizowała pisząc pracę doktorską nt. Glony rzeki Bzury z uwzględnieniem wpływu ścieków na ich skład jakościowy i ilościowy, której promotorem była prof. J. Z. Kadłubowska. Po uzyskaniu w roku 1977 stopnia doktora nauk biologicznych na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi UŁ, została zatrudniona na stanowisku adiunkta w Zakładzie Algologii, w Katedrze Algologii i Mikologii UŁ. W 2001 r. uzyskała stopień doktora habilitowanego nauk biologicznych w dyscyplinie biologia, specjalności algologia. Rozprawę habilitacyjną stanowiła monografia pt. Studium różnorodności okrzemek ekosystemów wodnych Polski niżowej.

Fot. ze zbiorów Barbary Rakowskiej

Do roku 2010 pracowała na stanowisku profesora nadzwyczajnego a po uzyskaniu w tym samym roku tytułu profesora nauk biologicznych, na stanowisku profesora zwyczajnego. Od 2007 r. do przejścia na emeryturę w roku 2011 pełniła funkcję kierownika Zakładu Algologii w Katedrze Algologii i Mykologii UŁ.

Głównym nurtem prowadzonych przez Profesor badań była różnorodność gatunkowa, biologia i ekologia okrzemek (Bacillariophyta) żyjących w różnych pod względem biologicznym, hydrologicznym i fizykochemicznym ekosystemach wodnych. Jest autorką ponad osiemdziesięciu oryginalnych publikacji, które w większości związane są z bioindykacyjną rolą okrzemek w ocenie jakości wody w różnych ekosystemach wodnych. Na podstawie badań zbiorowisk okrzemek w różnych ekosystemach wodnych, rzek o różnym stopniu zanieczyszczenia: Bzury, Rawki, Mrogi, Kamionki; zbiorników zaporowych: Sulejowskiego i  Rochna; zbiorników po eksploatacji węgla brunatnego w Koninie i torfu k/ Sieradza; źródła limnokremicznego Niebieskie Źródła, słonego źródła w Pełczyskach oraz jeziora oligotroficznego – Czarne, utworzyła pierwszą w Polsce check-listę zawierającą 455 taksonów okrzemek z określeniem ich wartości wskaźnikowych w postaci tak zwanych liczb ekologicznych. Wyniki Jej wieloletnich badań zbiorowisk okrzemek, występujących w różnych ekosystemach wodnych Polski, zapoczątkowały krajową dyskusję nad zastosowaniem indeksów okrzemkowych w ocenie i monitoringu wód i ich aplikacyjnym wykorzystaniem przez inspektoraty ochrony środowiska jako dobrego narzędzia pracy do oceny jakości wód płynących.

Współpracowała z wieloma ośrodkami naukowymi w kraju, przede wszystkim z Instytutem Botaniki im. Władysława Szafera oraz Instytutem Ochrony Przyrody PAN w Krakowie, Uniwersytetem Warszawskim, Uniwersytetem im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Uniwersytetem Przyrodniczym w Lublinie, Uniwersytetem Szczecińskim, Uniwersytetem Gdańskim oraz z ośrodkami zagranicznymi w Danii, Słowacji, Holandii i Niemieczech. Dowodem uznania dla Jej badań w zakresie diatomologii, było nadanie w roku 200 przez prof. Horsta Lange-Bertalota nowemu dla nauki gatunkowi okrzemki nazwy Navicula rakowskae. Profesor została zaproszona do zespołu polskich algologów uczestniczących w wyprawie naukowej na Bornholm w 2008 r., która miała na celu ocenę bioróżnorodności glonów i sinic, występujących w różnych ekosystemach wodnych tej wyspy.

Po przejściu na emeryturę w roku 2011 Profesor pozostała aktywna naukowo, służyła wiedzą i doświadczeniem współpracownikom i studentom, inspirując ich nowymi pomysłami, których efektem jest siedem oryginalnych prac naukowych, z których ostatnia o okrzemce Prestauroneis tumida ukazała się przed miesiącem.

XXXV Międzynarodowa Konferencja Polskiego Towarzystwa Fykologicznego – jubileusz siedemdziesiątej piątej rocznicy urodzin Profesor Barbary Rakowskiej (stoi z kwiatami)

XXXV Międzynarodowa Konferencja Polskiego Towarzystwa Fykologicznego – jubileusz siedemdziesiątej piątej rocznicy urodzin Profesor Barbary Rakowskiej (stoi z kwiatami)

Fot. R.M. Olszyński

Profesor była nauczycielem akademickim, mistrzem w przekazywaniu wiedzy ekologicznej, hydrobiologicznej, a w szczególności o ukochanej przez nią grupie glonów – okrzemkach. Już podczas pierwszych spotkań z uczniem-studentem zarażała go swoją miłością naukową do tej grupy organizmów. Prowadząc zajęcia z morfologii okrzemek, aby zwrócić uwagę na ich wspaniałe kształty, używała niestandardowych porównań, np., że „ Gomphonema truncatum” ma kształty idealnej kobiety, niczym Wenus z Milo . Słysząc to nie można było nie zapamiętać tego gatunku. Należę do uczniów Profesor, którą spotkałam już na pierwszym roku moich studiów biologicznych. W moim przypadku oraz licznego grona uczniów Profesor, ta  infekcja okrzemkami pozostawiła trwałe skutki.

Wypromowała troje doktorów, z których pierwsza, dr Ewelina Szczepocka, kontynuuje Jej badania dotyczące bioindykacyjnej roli okrzemek, przygotowując się do postępowania habilitacyjnego. Profesor kierowała ponad 90 pracami magisterskimi i licencjackimi z zakresu różnorodności gatunkowej i ekologii glonów.

W latach 2003–2012 była kierownikiem Studiów Podyplomowych na Wydziale Biologii i Ochrony Środowiska UŁ, opracowała nowy program i profil studiów przygotowujących nauczycieli do nauczania biologii.

Angażowała się w popularyzację wiedzy z zakresu algologii i ekologii, była konsultantem filmów przyrodniczych, organizatorem Drzwi Otwartych na UŁ oraz kolejnych edycji Festiwalu Nauki, Techniki i Sztuki w Łodzi. W czerwcu 2015 r., podczas XVI Międzynarodowego Festiwalu Filmów Przyrodniczych im. Włodzimierza Puchalskiego w Łodzi, w sesji popularnonaukowej przedstawiła prezentację Estetyka organizmów mikroskopijnych . Profesor nie ustawała również w przekazywaniu wiedzy o okrzemkach i ich roli we współczesnym biomonitoringu prowadząc Warsztaty okrzemkowe w Krakowie we wrześniu 2015 r.

Za działalność naukową, dydaktyczną i organizacyjną została uhonorowana Złotym Krzyżem Zasługi (1982), Medalem Komisji Edukacji Narodowej (2007), licznymi wyróżnieniami i nagrodami rektora Uniwersytetu Łódzkiego (1976, 1977, 1979, 1980, 1981, 1982, 1997, 2002), Złotą Odznaką Uniwersytetu Łódzkiego (2000) oraz Medalem Złotym Za Długoletnią Służbę (2009).

Profesor była zaangażowana w działalność Polskiego Towarzystwa Hydrobiologicznego, Polskiego Towarzystwa Botanicznego, w którym w latach 2002–2005 pełniła funkcję wiceprzewodniczącej Sekcji Fykologicznej, oraz członkiem Polskiego Towarzystwa Fykologicznego, w którym w latach 2002–2008 sprawowała funkcję wiceprzewodniczącej. Od roku 2003 była członkiem Łódzkiego Towarzystwa Naukowego. Z wielkim zaangażowaniem organizowała i współorganizowała konferencje naukowe w Łodzi: XI Zjazd Hydrobiologów Polskich, XI Sympozjum Fykologiczne przy PTB, XXVII Międzynarodową Konferencję Polskiego Towarzystwa Fykologicznego.

Zorganizowana przez Katedrę Algologii i Mykologii UŁ, w Łodzi w czerwcu 2016 r., XXXV Międzynarodowa Konferencja Polskiego Towarzystwa Fykologicznego, z udziałem licznego grona naukowców o światowej renomie, była dedykowana Profesor Barbarze Rakowskiej w związku z jubileuszem Jej siedemdziesiątych piątych urodzin. Była to ostatnia konferencja z udziałem Profesor. Nie zdążyła już pojechać w maju do Lublina na tegoroczną konferencję Polskiego Towarzystwa Fykologicznego.

Była człowiekiem wrażliwym na piękno przyrody, ukazującym to piękno innym, pozostała wzorem umiejętności zachowania pogody ducha mimo trudności życiowych, ogromnej sympatii do innych, określanych przez nią samą często po prostu jako przyjaciele. Przyciągała do siebie, zainteresowaniem ich sprawami nie tylko zawodowymi, ale również związanymi z życiem prywatnym. Zawsze pamiętała o małych i wielkich wydarzeniach w życiu otaczających Ją osób.

Profesor Barbara Rakowska, emerytowany profesor Uniwersytetu Łódzkiego, rozwijająca łódzką szkołę algologiczną, wspaniały nauczyciel akademicki, ceniony badacz, której pasją naukową były okrzemki. Z domu Trzeszczkowska, córka Janiny i Jerzego, urodziła się 17 marca 1941 r. w Łodzi. Zmarła 13 kwietnia. Spoczęła w grobie rodzinnym na łódzkim cmentarzu rzymsko-katolickim przy ulicy Ogrodowej, gdzie pożegnaliśmy Ją 24 kwietnia.

Dziękujemy za ogrom życzliwej troski, którą nas otaczałaś – przyjaciele, współpracownicy i uczniowie


Joanna Żelazna-Wieczorek

Ewelina Szczepocka (współpraca)