Profesor Anna Chrząszczewska – twórca Katedry Chemii Organicznej

07-06-2017

Urodziła się 16 października 1892 r. w rodzinie ziemiańskiej na Wołyniu we wsi Drozdna w powiecie kowelskim. Po śmierci ojca Józefa Michaleckiego, jej matka Julia z domu Oczosalska, ponownie wyszła za mąż w roku 1902 za obywatela ziemskiego Antoniego Włastelicę i na mocy uchwały Sądu Okręgowego w Łucku, Anna otrzymała nazwisko drugiego męża matki.


Początkowe wykształcenie zdobywała w domu rodzinnym a następnie uczęszczała do Gimnazjum im. Katarzyny w Kijowie, gdzie ukończyła osiem klas. Lata 1908–1913 to studia na wydziałach Chemicznym i Przyrodniczym Fakultetu Fizyczno-Matematycznego Kijowskich Wyższych Kursów Żeńskich. Po przedstawieniu pracy kierunkowej i zdaniu wszystkich wcześniejszych egzaminów 17 października 1913 r. złożyła egzamin końcowy przed Fizyczno-Matematyczną Komisją Egzaminacyjną przy Cesarskim Uniwersytecie św. Włodzimierza, uzyskując tytuł kandydata nauk przyrodniczych. Ze spisu przedmiotów egzaminacyjnych potwierdza się bardzo szerokie uzasadnienie tytułu w zakresie nauk przyrodniczych.

Fot. ze zbiorów Romualda Skowrońskiego

Wśród zdanych egzaminów (wszystkie oceny to  najzupełniej zadowalająco ), znajdujemy oprócz typowych dla chemików przedmiotów, także: systematykę roślin zalążkowych i nasiennych , anatomię i morfologię roślin , fizjologię roślin ; również – anatomię człowieka , zoologia i anatomia porównawcza kręgowców oraz inne. Tak szeroko zakrojone wykształcenie córki ziemiańskiej było bardzo cenne w dalszej pracy naukowej i działalności organizacyjnej w jej długim życiu poświęconym głównie chemii, przede wszystkim zaś badaniom w dziedzinie chemii organicznej. Praca kandydacka przyszłej profesor, opublikowana w roku 1914, dotyczy chemii organicznych związków siarki, a szersze badania naukowe poświęcone tej tematyce rozpoczyna już podczas studiów.

W latach 1911–1912 pracuje w Katedrze Chemii Organicznej na Wyższych Żeńskich Kursach w Kijowie na etacie młodszego asystenta; od roku 1913 do 1921 jako starszy asystent. Pierwsza wojna światowa jest okresem trudnym, ale też i ważnym w jej życiu. W 1915 r. traci matkę, jednakże w tym samym roku wstępuje w związek małżeński z Józefem Chrząszczewskim, szlachcicem, pochodzącym z tej samej parafii w Kijowie, późniejszym kierownikiem Katedry Technologii Chemicznej Uniwersytetu Łódzkiego. Cztery lata później przychodzi na świat ich córka Irena.

Działania wojenne na Ukrainie nie kończą się jednak w 1918 r. Burzliwy okres walki o władzę na tamtych terenach spowodował decyzję o wyjeździe rodziny Chrząszczewskich do Warszawy. W roku 1921 Anna zostaje zatrudniona w Katedrze Chemii Organicznej Wolnej Wszechnicy Polskiej, gdzie aż do wybuchu drugiej wojny światowej, kolejno zatrudniona była na etatach: asystenta, adiunkta, docenta (po przedstawieniu pracy habilitacyjnej) i wreszcie profesora. W latach 1937–1938 prowadziła wykłady także w filii Wolnej Wszechnicy Polskiej w Łodzi. W tym samym czasie, w latach 1922–1939, jednocześnie pracowała w Wojskowym Instytucie Przeciwgazowym (do roku 1925 – Instytut Badawczy Broni Chemicznej) w Warszawie na stanowisku kierownika Działu Syntezy Organicznej i doradcy naukowego.

Ogromną aktywność naukową profesor w okresie międzywojennym potwierdzają także liczne patenty powstałe w wyniku jej współpracy z przemysłem farmaceutycznym, a dotyczące technicznych metod syntezy wielu leków i środków dezynfekujących. Jeden z szeroko i nadal znanych środków dezynfekujących, antybakteryjnych i antyseptycznych, technicznie opracowanych przez uczoną, został od jej imienia nazwany annogenem i pod taką nazwą można go znaleźć w wyszukiwarkach internetowych. Najkrótsza chemiczna nazwa tego środka to Chloramina. Chemikowi budowę tego związku najlepiej oddaje nazwa benzenosulfonochloroamid sodu . Za badania przeprowadzone na rzecz przemysłu farmaceutycznego i obronnego przez profesor, prezydent RP Ignacy Mościcki dwukrotnie przyznał jej  Dyplom honorowy za prace badawcze i wynalazcze oraz Złoty Krzyż Zasługi.

Okres drugiej wojny światowej spowodował ogromne zmiany w życiu profesor. Uchodząc przed niemieckim okupantem znalazła się wraz z córką we Lwowie, gdzie została zatrudniona na stanowisku docenta Lwowskiego Instytutu Politechnicznego. Jej mąż, zawodowy oficer, dzieląc po kampanii wrześniowej losy wielu polskich oficerów, po okresie internowania został przydzielony do Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich (był, m.in., instruktorem i wykładowcą w brytyjskich szkołach wojskowych). Do kraju powrócił dopiero w roku 1947 r. Tak więc podczas wojny i w trudnym okresie powojennym profesor sama musiała zadbać o siebie i córkę. Po wkroczeniu Niemców do Lwowa powróciła do Warszawy i we własnej wytworni chemicznej produkowała dla przemysłu chemicznego i farmaceutycznego najbardziej przydatne w okresie wojennym mydła i środki dezynsekcyjne o nazwach takich, jak diannol (od własnego imienia i wszomór – od wszystko mówiących zastosowań).

Profesor ma także w swoim życiorysie, długo ukrywaną po wojnie działalność konspiracyjną, łącznie z produkcją materiałów wybuchowych dla żołnierzy Armii Krajowej, także podczas Powstania Warszawskiego. Podejrzana o działalność konspiracyjną była w roku 1942 przez pewien czas, wraz z córką, więziona na Pawiaku.

Ten bardzo skrótowy zapis tak aktywnego życia uczonej wskazuje, że tworzący się Uniwersytet Łódzki spotkało szczęście wynikające z faktu podjęcia przez nią decyzji o przyjeździe do Łodzi. Już w marcu 1945 r., jeszcze jako pracownik Wolnej Wszechnicy Polskiej, przystąpiła do organizacji Katedry Chemii Organicznej (pierwsza nazwa – Zakład Chemii Organicznej) na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym powstającego uniwersytetu. W tym samym miesiącu rozpoczęły się zajęcia w sytuacji braku kadry i jakichkolwiek pomieszczeń do prowadzenia akademickiej dydaktyki. Początkowo katedra korzystała z pracowni Szkoły Techniczno-Przemysłowej przy ulicy Żeromskiego 115 i jednego pomieszczenia w piwnicy, w którym zaczęto gromadzić chemikalia. Zajęcia laboratoryjne studenci kierunku chemicznego odbywali także w laboratoriach niektórych przedsiębiorstwa przemysłowych Łodzi, m.in., Zakładów Przemysłu Włókienniczego im. Juliana Marchlewskiego. Z bardzo dużą pomocą w organizacji ćwiczeń laboratoryjnych dla studentów chemii przyszli Duńczycy. W lecie 1946 r., na koszt Duńskiego Komitetu Pomocy Polsce, przebywała w Danii grupa ok. 250 polskich studentów, w tym blisko jedna trzecia z Łodzi. Odbywali oni ćwiczenia w laboratoriach Uniwersytetu i Politechniki w Kopenhadze. W grupie profesorów prowadzących zajęcia z tymi studentami była A. Chrząszczewska.

Profesor Anna Chrząszczewska z dr. Wojciechem Szaleckim, ostatnim swoim doktorantem; zdjęcie wykonane w połowie lat sześćdziesiątych minionego wieku w ówczesnym laboratorium Zakładu Chemii Organicznej UŁ

Profesor Anna Chrząszczewska z dr. Wojciechem Szaleckim, ostatnim swoim doktorantem; zdjęcie wykonane w połowie lat sześćdziesiątych minionego wieku w ówczesnym laboratorium Zakładu Chemii Organicznej UŁ

Fot. ze zbiorów Bogusława Kryczki

Jesienią 1945 r. katedra otrzymała własne pomieszczenia w budynku szkolnym przy ulicy Narutowicza 68, najpierw na trzecim a później na pierwszym piętrze. Były to typowe sale lekcyjne absolutnie nie przystosowane do prowadzenia w nich ćwiczeń chemicznych. Profesor w sprawozdaniu z działalności katedry z roku 1960 tak charakteryzuje początki swojej pracy w Łodzi: Oczywiście, że organizowanie Katedry bezpośrednio po wojnie było trudnym zadaniem, zmuszało do wielkiej przedsiębiorczości, pomysłowości i dużego nakładu pracy. Wszystkie wymienione konieczne cechy charakteryzowały uczoną i zaowocowały uruchomieniem dwóch ćwiczeń laboratoryjnych (ćwiczenia wstępne i preparatyka) już w roku akademickim 1945/1946. Staraniem profesor powoli powiększała się liczba pomieszczeń katedry adoptowanych na laboratoria. Znacząco sytuację poprawiło uzyskanie lokali w budynku (po zlikwidowanej w roku 1956 Państwowej Wyższej Szkoły Pedagogicznej) przy al. Kościuszki 21, w których ulokowano większość studenckich ćwiczeń laboratoryjnych. Wiele pomysłowości i zachodu wymagało także zdobywanie aparatury do pracowni chemicznych oraz podstawowych odczynników. Aktywność Profesor i jej wcześniejsze kontakty z zakładami przemysłowymi były bardzo pomocne w gromadzeniu podstawowego wyposażenia koniecznego do funkcjonowania studenckich laboratoriów, niezbędnych do prowadzenia studiów na kierunku chemicznym. Głównym celem działalności profesor w początkowym okresie tworzenia katedry, jak również rosnącej ale ciągle bardzo skromnej kadry, były zajęcia dydaktyczne. Takie przekonanie wypływało głównie z poczucia patriotycznego obowiązku. Tak pisze o tym sama: Katedra w pierwszych latach po jej powstaniu na czoło swej pracy wysunęła dydaktykę, stąd stojąc na stanowisku, że dla odbudowy kraju wyniszczonego wojną, wobec braku wysokokwalifikowanych fachowców koniecznym jest dostarczenie w jak najkrótszym czasie jak największej ilości specjalistów.

W pierwszych powojennych latach w dydaktycznych laboratoriach katedry praktyczne zajęcia odbywało rocznie od 120 do 150 studentów kierunku chemicznego i po ok. 60 studentów biologii. W zespole chemii organicznej, kierowanym przez profesor do roku 1960, wypromowano najwięcej na kierunku, bo aż 404 magistrów chemii, mimo trudności lokalowych i aparaturowych.Bardzo przyjazny stosunek profesor do studentów rozciągał się także na młodszych pracowników katedry, czego i mógł doświadczyć w pierwszych latach zatrudnienia niżej podpisany. Uczona, wtedy już profesor emerytowana i ciepło przez nas zwana Babcią, niemal codziennie była w katedrze i prowadziła z nami rozmowy nie tylko na tematy chemiczne; interesowała się także życiem rodzinnym pracowników.

Już w drugim roku funkcjonowania katedry profesor zainicjowała i rozpoczęła działalność naukową ze swoim bardzo skromnym zespołem. W pierwszych latach tematyka badawcza związana była przede wszystkim z doświadczeniami z przedwojennego okresu jej badań, a realizowana głównie dla potrzeb przemysłu i Ministerstwa Obrony Narodowej. W zespole profesor opracowywano, m.in., syntezy: wielu barwników, środków leczniczych, wyrobów gumowych a także metody otrzymywania emulsji do światłoczułych papierów na zlecenia przedsiębiorstw przemysłu chemicznego Łodzi, Pabianic i Zgierza. Prace dla MON koncentrowały się głównie na poszukiwaniu skutecznych substancji do zwalczania skutków skażeń bojowymi środkami chemicznymi.

Na początku lat pięćdziesiątych wytyczyła profesor dwa główne kierunki badań swojego zespołu, a mianowicie: wybrane działy barwników i półproduktów do ich syntezy oraz środki fizjologicznie czynne. Podejmowane szczegółowe tematy badawcze przez długie lata działalności katedry mieściły się (także niektóre obecnie realizowane badania) w tych dwóch działach chemii organicznej. W granicach tej tematyki kontynuowała profesor dalsze badania nad wynalezionym przez nią wcześniej annogenem, dotyczące dogodniejszych metod syntezy i rozpoznania dalszych właściwości tego środka odkażającego. Udało się opracować i opatentować syntezę specyfiku na skalę laboratoryjną i półtechniczną, a także wykazać – we współpracy z prof. Bernardem Zabłockim, kierownikiem Katedry Mikrobiologii Szczegółowej UŁ – że sole chlorofcoamidów aromatycznych kwasów sulfonowych zawierające grupy azowe, wykazują bardzo wysokie działanie bakteriostatyczne na gronkowiec złocisty 209P i pałeczki okrężnicy. Wyniki prowadzonych badań były systematycznie publikowane i patentowane. Tylko od 1947 do 1960 r., na podstawie przeprowadzonych w jej zespole badań, opublikowała profesor 47 prac w dostępnych wtedy: Rocznikach Chemii , Societatis Scientiarum Lodziensis Acta Chimica i Zeszytach Naukowych UŁ .

Zainicjowane przez profesor i postawione na wysokim poziomie badania naukowe zaowocowały w krótkim czasie znaczącym rozwojem kadry naukowej kierunku chemicznego uniwersytetu .Pod jej kierunkiem i w tematyce przez nią wskazaną wykonanych zostało ponad 450 prac magisterskich, 18 doktoratów i cztery habilitacje. Opiekowała się także wieloma pracami doktorskimi osób zatrudnionych w przemyśle. Była członkiem Polskiego Towarzystwa Chemicznego (w roku 1981 PTChem. wyróżniło ją swoją Złotą Odznaką) oraz Łódzkiego Towarzystwa Naukowego, w którym pełniła funkcję przewodniczącej Komitetu Redakcyjnego Societatis Scientiarum Lodziensis, Acta Chimica , a w latach 1947–1951 przewodniczyła także Komitetowi Redakcyjnemu ogólnopolskiego czasopisma Wiadomości Chemiczne .

Zmarła w Warszawie 21 kwietnia 1988 r. Jej twórczy wkład w tworzeniu i rozwoju Katedry Chemii Organicznej, kontynuowany przez prof. Witolda Hahna, zaowocował utworzeniem największego zespołu dydaktyczno-badawczego na kierunku chemicznym UŁ. Niektóre kierunki tematyki badawczej wytyczone przez prof. Annę Chrząszczewską są nadal aktualne i kontynuowane w zespołach dwóch katedr organicznych Wydziału Chemii Uniwersytetu Łódzkiego.


Oprac.: Bogusław Kryczka


Publikacja, podobnie jak utwór wierszowany na następnej kolumnie, nawiązują do dziesięciolecia Wydziału Chemii Uniwersytetu Łódzkiego