Profesor Maria Kwiatkowska

Janusz Maszewski

07-01-2014

Urodziła się 22 listopada 1934 r. w Skierniewicach. Jej lata dziecięce upłynęły w Godzianowie, mazowieckiej wsi o bogatych tradycjach ruchu ludowego, rozwiniętej działalności społecznej i oświatowej. Tu zdobyła wykształcenie podstawowe i średnie, a w 1951 r. otrzymała świadectwo maturalne.

W roku 1956, po uzyskaniu stopnia magistra filozofii w zakresie botaniki na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Łódzkiego rozpoczęła pracę na etacie asystenta technicznego w Katedrze i Zakładzie Anatomii i Cytologii Roślin oraz zaczęła badania naukowe, które zaowocowały rozprawą doktorską o elajoplastach roślin kwiatowych, ukończoną po przejściu na etat starszego asystenta w 1962 r. Promotorem tej rozprawy była prof. Anna Wałek?Czernecka. Po uzyskaniu stopnia doktora i etatu adiunkta w roku 1963 zainicjowała samodzielne badania naukowe nad występowaniem, strukturą i funkcją elajoplastów, którym nadała wówczas powszechnie do dziś stosowaną nazwę lipotubuloidy.

Kwiatkowska

W latach 1967?1968 odbyła długoterminowy staż w Instytucie Genetyki w Nowosybirsku, gdzie przez ponad rok prowadziła doświadczenia nad zjawiskiem mrozoodporności roślin. Po powrocie do kraju, wykorzystując nowe techniki badań (m.in. analizy filmowe i obserwacje mikroskopowoelektronowe), wykazała dwoisty charakter ruchu lipotubuloidów ? zależny od cytoplazmy, wolny ruch cyrkulacyjny i autonomiczny, szybki ruch obrotowy. Ujawniła też ścisłą zależność między zmianami rozmiarów mikrotubul a rotacyjną aktywnością lipotubuloidów, ich związek z syntezą, rozprzestrzenianiem się i wewnątrzkomórkowym metabolizmem lipidów. Obserwacje te ? do dziś cytowane ? wzbogacone zostały dalszymi odkryciami z użyciem najnowszych wówczas technik immunocytochemii i autoradiografii.

Monograficzne opracowanie badań nad lipotubuloidami i bogaty dorobek naukowy stały się podstawą nadania jej przez Radę Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi UŁ w roku 1971 stopnia naukowego doktora habilitowanego.

W latach 1975?1976 odbyła swój drugi długoterminowy staż naukowy w światowej sławy Instytucie Badań nad Rakiem w Villejiuif pod Paryżem. W laboratorium kierowanym przez prof. Wilhelma Bernarda, wraz z najwybitniejszymi specjalistami w zakresie mikroskopii elektronowej, prowadziła cytochemiczne i autoradiograficzne badania nad dynamiką transkrypcji w komórkach hepatocytów. Po powrocie z Francji zorganizowała swój własny zespół naukowy, tworząc w 1986 r. Pracownię, a później Katedrę Cytofizjologii. W roku 1989 Rada Państwa nadała jej tytuł profesora zwyczajnego.

Nowym zadaniem w pracy naukowej profesor stała się koordynacja badań zmierzających do poznania mechanizmów sterujących procesami proliferacji i różnicowania komórek w przebiegu spermatogenezy ramienic. Jej obserwacje na poziomie ultrastruktury wykazały związek między obecnością szerokich plazmodesm a synchronizacją podziałów mitotycznych w niciach spermatogenicznych oraz dynamiczne zmiany plazmodesm, m.in. odwracalny charakter ich zablokowania, selektywną eliminację, przekształcenia strukturalne plazmodesm prostych w złożone i ich znaczenie w transporcie giberelin.

Kolejnym polem badań uczonej i jej współpracowników stały się mechanizmy regulacji cykli komórkowych i endoreplikacji DNA w rozrodczych i niegeneratywnych elementach anterydiostanów ramienic. Jej odkrycia pogłębiły ogólną wiedzę o ultrastrukturze jąder komórkowych w ewolucyjnie pierwotnym cyklu typu S + G2 + M, dostarczyły szczegółowych opisów zmienności struktur Golgiego, mitochondriów, aktywności transkrypcyjnej chromatyny, scharakteryzowały ultrastrukturalne i metaboliczne procesy różnicowania nierozrodczych komórek. Prace eksperymentalne profesor i jej zespołu ujawniły kluczową rolę retikulum endoplazmatycznego w okresie wzmożonej syntezy protamin, wykazując zarazem istotną rolę tych struktur w remodelowaniu struktury chromatyny podczas spermiogenezy, co potwierdzone zostało w dalszych badaniach nad systemem zależnych od ubikwityny proteasomów oraz mikroskopowo?elektronowych obserwacjach przy użyciu technik znakowania koloidalnym złotem.

Przejście profesor na część etatu, a w roku 2007 na emeryturę nie wpłynęło na dynamikę jej pracy naukowo?badawczej. Obecnie swoją twórczą aktywność kieruje ponownie ku lipotubuloidom, wykorzystując nowe techniki i rosnące zainteresowanie lipidami ? ich lokalizacją, przemianami metabolicznymi, rolą w dietetyce i znaczeniem farmakologicznym.

Wyniki badań prowadzonych przez uczoną są opublikowane w ponad stu artykułach, były prezentowane na blisko stu sympozjach i około dwudziestu konferencjach zagranicznych. Wiele jej osiągnięć poznawczych trwale zapisało się w dorobku światowej nauki. W programach studiów na przyrodniczych wydziałach uniwersytetów w Utrechcie (Holandia) i Ulm (Niemcy) odkryte przez profesor zmiany w dynamice transportu poprzez plazmodesmy, a także aspekty funkcjonalne endoreplikacji DNA, omawiane są na seminariach jako klasyczne i wzorcowe przykłady zależności strukturalno?funkcjonalnych w systemach komórkowych u roślin.

W latach 1989?1993 pełniła funkcję dziekana Wydziału Biologii i Nauk o Ziemi. Jej aktywność naukowa i popularyzatorska przejawiała się ? i nadal znajduje wyraz ? w działalności na rzecz krajowych i zagranicznych towarzystw naukowych ? Polskiego Towarzystwa Botanicznego (pełniła w nim funkcję zastępcy przewodniczącego Oddziału Łódzkiego w latach 1979?1982; jest członkiem honorowym PTB od 2010 r.), Polskiego Towarzystwa Histochemików i Cytochemików, w którym w latach 1977?1983 była przewodniczącą Oddziału Łódzkiego, Polskiego Towarzystwa Biologii Komórki (była współzałożycielką Oddziału Łódzkiego PTBK i przez dwie kadencje, od chwili jego powołania do 1993 r. pełniła funkcję prezesa Oddziału Łódzkiego i członka Zarządu Głównego w Krakowie), Łódzkiego Towarzystwa Naukowego (od 1993 r.) oraz Komitetu Cytobiologii PAN (od 1996 r. do chwili obecnej).

Nawiązane w roku 1989 kontakty z Europejską Grupą Charofitologów (Group of European Charophytologists, GEC) i jej macierzystą organizacją o zasięgu światowym ? International Research Group on Charophytes (IRGC) przyniosły liczne kontakty profesor z naukowcami z Francji, Niemiec, Hiszpanii, Holandii, Rumunii, Chin, Indii.

Wypromowała ponad stu magistrów; była promotorem pięciu rozpraw doktorskich i opiekunem naukowym w czterech przewodach habilitacyjnych. Wyrazem uznania dla jej twórczej pracy naukowej i dydaktycznej były, m.in.: nagrody sekretarza komitetu PAN, nagrody ministra, rektora oraz odznaczenia: Medal Uniwersytet Łódzki w Służbie Społeczeństwu i Nauce, Złoty Krzyż Zasługi, Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski, Medal 50?lecia Uniwersytetu Łódzkiego, Medal Komisji Edukacji Narodowej.