Dzieło sztuki i wyraz myśli teologicznej

25-09-2017

Katedra Historii Sztuki Uniwersytetu Łódzkiego zorganizowała w dniach 1-2 czerwca ogólnopolską konferencję naukową nt. „Okno, przez które wkracza do nas rzeczywistość Boga”. Ołtarz w świetle historii sztuki i teologii liturgii.


Do udziału w niej zostali zaproszeni badacze dziejów sztuki oraz liturgiści z różnych ośrodków naukowych. Intencją organizatorów konferencji było podjęcie wieloaspektowej refleksja nad ołtarzem jako dziełem sztuki i wyrazem myśli teologicznej w epoce nowożytnej. Ołtarze stanowią bowiem nieodzowny element wyposażenia świątyń. Forma architektoniczna i program ikonograficzny podlegały przemianom na przestrzeni wieków, odzwierciadlając ogólnoeuropejskie tendencje artystyczne. Analizom poddawane są przede wszystkim wartości estetyczne, nowatorstwo stylistyczne oraz wymowa ideowa. Równie ważnym czynnikiem, który warunkował wybór form, była funkcja ołtarza – miejsca sprawowania codziennej liturgii, ekspozycji relikwii lub cudownych wizerunków, dla których stawał się oprawą. Charakter kultu, lokalizacja poszczególnych ołtarzy we wnętrzu świątyń oraz ich rola w życiu wspólnoty wpływały na recepcję dzieł. Do właściwego zrozumienia form i treści ołtarzy konieczne jest jednak odniesienie do znacznie głębszego podłoża ideowego.

Prawdziwym źródłem ich tworzenia były pisma teologiczne postanowienia soborów oraz reguły zakonne – wraz z lokalną tradycją. Nawet najwybitniejsze pod względem artystycznym, potrydenckie obrazy ołtarzowe stanowią w teologii liturgii w pierwszej kolejności symbol okna, przez które wkracza do nas rzeczywistość Boga; zasłona czasowości zostaje podniesiona, a nam wolno zajrzeć do wnętrza Bożego świata . Silną wymowę miały też, m.in., ołtarze wznoszone nad grobami męczenników oraz nastawy (tylne dekoracje ołtarza; malowane, także w formie płaskorzeźby lub rzeźby) poddawane świadomej archaizacji.

Wystąpienia konferencyjne podzielono na osiem paneli tematycznych. Otwierający obrady referat Dysputa o kształcie ołtarza i jego wystroju w epoce nowożytnej wygłosił prof. Piotr Krasny (Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego), omawiający wybrane aspekty mecenatu biskupiego XV-XVII w. Wystąpienie o. Kazimierza Kubackiego SJ (Zakon Towarzystwa Jezusowego w Łodzi) Teologia ołtarza było poświęcone dziejom altarocentryzmu oraz biblijnym źródłom sposobu sprawowania liturgii . Ksiądz prof. Krzysztof Konecki (Wydział Teologiczny Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu) za pośrednictwem referatu Ołtarz w posoborowej liturgii mszalnej – znaczenie i funkcja scharakteryzował bogactwo symboliki gestów wykonywanych przez kapłana podczas mszy świętej. Cennym dopełnieniem było zarysowanie zasad obowiązujących przy wznoszeniu nowych mens (płyty stanowiące blat ołtarza) i problematyki związanej z właściwym, pełnym godności użytkowaniem ołtarzy.

Wspólna prezentacja prof. Marka Walczaka (Instytut Historii Sztuki UJ) i mgr. Krzysztofa J. Czyżewskiego (Zamek Królewski na Wawelu) W nurcie potrydenckiej reformy. Ołtarze krakowskich dominikanów z początku wieku XVII otworzyła drugą część obrad. Badacze podjęli próbę przybliżenia problematyki tradycjonalizmu cechującego tytułowe nastawy. Magister Alina Barczyk (Katedra Historii Sztuki Uniwersytetu Łódzkiego) w referacie opatrzonym tytułem Ołtarz jako miejsce ekspozycji „Verae effigiei Annae divinissimae Thaumaturgae loci sub Przyrovia” omówiła proces fundacji kolejnych nastaw w kaplicy północnej sanktuarium w Świętej Annie, wpisując ołtarz i wystrój sztukatorski kopuły z roku 1695 w kontekst sztuki europejskiej.

 Pierwszy dzień konferencji; obrady prowadzi dr hab. Piotr Gryglewski, kierownik Katedry Historii Sztuki Uniwersytetu Łódzkiego

Pierwszy dzień konferencji; obrady prowadzi dr hab. Piotr Gryglewski, kierownik Katedry Historii Sztuki Uniwersytetu Łódzkiego

Fot. Dominika Pawełczyk

Trzy kolejne referaty zostały poświęcone dziełom uwidaczniającym rzymskie inspiracje. Doktor hab. Zbigniew Bania (Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Kardynała Stefana Wyszyńskiego) w wystąpieniu Borrominiowskie ołtarze w małej architekturze sakralnej w Polsce zawarł rozważania nad zjawiskiem komponowani nastaw na planie owalu . Najnowsze ustalenia dotyczące działalności trzech wybitnych architektów, czynnych na ziemiach polskich – Jana Reisnera, Benedykta de Renarda, Kacpra Bażankę i Pompeo Ferrariego – przedstawił dr hab. Tadeusz Bernatowicz (Katedra Historii Sztuki UŁ) w referacie Ołtarz jako forma architektoniczna w projektach i praktyce Akademii św. Łukasza. Badacz zapoznał słuchaczy z widocznym, m.in., w kościele filipinów w Gostyniu sposobem wyznaczania relacji przestrzennych między ukształtowaniem wnętrza świątyni a wyposażeniem. Genezę stylistyki nastaw ornamentalno-rzeźbiarskich, które tworzono w latach 1690–1730, poruszył dr hab. Michał Wardzyński (Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Warszawskiego) w prezentacji Ołtarz antyarchitektoniczny w Rzeczypospolitej – geneza, typologia i problematyka artystyczna na tle Europy Środkowej.

Ołtarz św. Stanisława w katedrze krakowskiej stał się przedmiotem analizy mgr. Krzysztofa J. Czyżewskiego (Zamek Królewski na Wawelu) . Magister Weronika Kofel (Instytut Zabytkoznawstwa i Konserwatorstwa UMK) przedstawiła z kolei pracę Ołtarz, nastawa, retabulum-rozważania nad problematyką konstrukcyjną ołtarzy nowożytnych. Topografia wezwań poszczególnych nastaw w przestrzeni sakralnej, odkryta dzięki wnikliwym analizom zachowanych archiwaliów, została zaprezentowana przez dr. hab. Piotra Gryglewskiego (Katedra Historii Sztuki UŁ) w referacie Funkcja, forma, stan zachowania. Nowożytne ołtarze we wnętrzu kościoła w świetle źródeł wizytacyjnych.

Drugi dzień sesji zainaugurowało wystąpienie s. dr inż arch. Anny Tejszerskiej SJK (Instytut Architektury Krajobrazu Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego im. Jana Pawła II) nt. Symbolika i wymowa teologiczna chrześcijańskiego ołtarza w kontekście przeobrażeń jego formy i umiejscowienia, w świetle pism i dokumentów Kościoła, ukazujące treści zawarte w konstytucji Sacrosanctum Concilium. Referat ks. bp. prof. Michała Janochy (Wydział Artes Liberales UW) zatytułowany Ewolucja ołtarza i ikonostasu w sztuce cerkiewnej na terenie Rzeczpospolitej uwidocznił charakter sztuki i liturgii obrządu bizantyńskiego od XVI do XVIII w. W pracy Ołtarz jako „świadectwo o początku” miejsca kultu dr hab. Aneta Kramiszewska (Instytut Historii Sztuki KUL) poruszyła zagadnienie wkomponowywania w nastawy elementów przyrody nieożywionej, wśród nich fragmentów drzew, które wiązano z przekazami o objawieniach. Janina Dzik (Kraków) przedstawiła temat Ex sepulchrum ad altare . Legitymizacja kultu Stanisława Kostki, zarysowując proces przekształcania grobu w ołtarz mieszczący relikwie.

Dyskusja po panelu poświęconym teologii liturgii w drugim dniu obrad

Dyskusja po panelu poświęconym teologii liturgii w drugim dniu obrad

Fot. Zuzanna Jakubowska

Profesor Jakub Sito (Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk) w referacie Nieznany projekt Johanna Georga Plerscha na ołtarz główny kościoła Dominikanów w Lublinie mówił o tym cennym odkryciu . Z kolei w wystąpieniu „Ku pamięci…” O ołtarzu NMP z klasztoru Reformatów w Poznaniu dr Renata Sulewska (Instytut Historii Sztuki UW) zawarła analizę nastawy z roku 1763. Panel zwieńczyła prezentacja dr. Witalija Bohatyrewicza (Instytut Sztuk Pięknych Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie) Ołtarze kościoła pojezuickiego w Grodnie.

Pod wpływem traktatu Andrei Pozza oraz realizacji Christopha Tauscha na terenie Europy Środkowej powstawały iluzjonistyczne nastawy, które scharakteryzowała dr Katerina Chmelinová (Comenius University – Bratislava, Slovak National Gallery) w pracy Ekonomiczna kalkulacja? Iluzjonistyczne ołtarze XVIII wieku na terenie Słowacji. Tekst dr. Artura Kolbiarza (Zakład Historii Sztuki Uniwersytetu Śląskiego) przybliżył natomiast zagadnienie ewolucji nastaw ołtarzowych realizowanych przez artystów działających w Bardzie Śląskim na przestrzeni XVIII w. Następnie mgr Agata Dworzak (Instytut Historii Sztuki UJ) zaprezentowała temat Ołtarze z cudownym wizerunkami w twórczości braci Polejowskich. Efektom luministycznym, widocznym, m.in., w wystroju kolegiaty św. Anny w Krakowie i w kolegiacie w Grodzisku k/Skały, poświęcony był tekst dr. Michała Kurzeja (Instytut Historii Sztuki UJ) Ołtarz jako okno i lustro w konceptach ks. prof. Sebastiana Piskorskiego.

Sztuce pozaeuropejskiej poświęcono ostatni panel, zainaugurowany wystąpieniem dr Ewy Kubiak (Katedra Historii Sztuki UŁ) Zespół barokowych ołtarzy w limskim kościele jezuitów San Pablo. W pracy zarysowane zostały dzieje oraz forma nastaw, które stały się wzorcem dla lokalnych rzemieślników. Ikonografii poświęcony był także referat mgr Aleksandry Kędrak (Wydział Nauk Historycznych i Pedagogicznych Uniwersytetu Wrocławskiego) Ołtarz chrześcijański na tle japońskiej sztuki misyjnej XVI i XVII wieku oraz w okresie prześladowań religijnych . Refleksję nad metodologią i zakresem znaczeń pojęcia ołtarza przybliżył słuchaczom dr Krzysztof Cichoń (Katedra Historii Sztuki UŁ) w prezentacji Reifikacja fantazmatu. Ołtarze jako przedmiot badań historii sztuki.

Dopełnienie referatów stanowił komunikat poświęcony odkryciu iluzjonistycznych ołtarzy w Brzezinach, który przedstawili mgr Piotr Ługowski (Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Warszawie) oraz mgr Katarzyna Spanialska (Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Łodzi ).

Obrady zostały objęte honorowym patronatem prof. Antoniego Różalskiego, rektora UŁ oraz Kurii Metropolitarnej Archidiecezji Łódzkiej.

x x x

Konferencja stała się okazją do promocji dokonań Katedry Historii Sztuki oraz Wydziału Filozoficzno-Historycznego UŁ w polskim i słowackim środowisku naukowym. Obecność wybitnych znawców tytułowej problematyki zapewniła wysoki poziom merytoryczny, umożliwiając wymianę poglądów między historykami sztuki nowożytnej oraz teologami liturgii. Teksty materiałów i zapisy wystąpień konferencyjnych zostaną opublikowane.

Alina Barczyk