Zbliżamy się do punktu krytycznego

30-11-2017

Intensywna i wzrastająca konsumpcja zasobów naturalnych oraz linearny model gospodarczy (określany jako weź-wyprodukuj-wyrzuć, ang. Take-Make-Waste) powodują nieodwracalne w skutkach zmiany na naszej planecie.


Dziennie produkujemy ponad cztery miliony ton odpadów, zaś osiemdziesiąt procent ścieków wytwarzanych przez człowieka trafia bezpośrednio do środowiska bez oczyszczania (World Water Development Report, 2017). Dodatkowo zużywamy olbrzymie ilości paliw kopalnych. Szacuje się, że ludzkość wykorzystuje zasoby naturalne Ziemi 1,6 razy szybciej niż ich tempo regeneracji, a w roku 2030 ta wartość może aż dwukrotnie przekroczyć potencjał odnawialny ( http://data.footprintnetwork.org).

Czynnikiem potęgującym negatywne skutki działalności człowieka, jest wzrastająca niestabilność klimatu. Nasilające się zjawiska atmosferyczne, takie jak ulewne deszcze i susze, prowadzą do daleko posuniętych konsekwencji, m. in., wzrasta zagrożenie konfliktami o zasoby naturalne. W związku z tym, iż wiele z dotychczas stosowanych rozwiązań nie przynosi oczekiwanych rezultatów, zbliżamy się do punktu krytycznego dla osiągnięcia zrównoważonego rozwoju, kiedy są jeszcze szanse na wdrożenie odpowiedzialnej strategii, która poprawi stan środowiska globalnego i jakość życia kolejnych pokoleń. Wypracowanie tej strategii stało się przedmiotem debaty, międzynarodowego sympozjum Ecohydrology for the Circular Economy and Nature-Based Solutions towards mitigation/adaptation to Climate Change, które odbyło się na Uniwersytecie Łódzkim w dniach 26-28 września.

Wykres przedstawiający synergię pomiędzy ekonomią cyrkulacyjną oraz ekohydrologią i Nature-Based Solutions, która jest niezbędna dla zwiększania potencjału ekosystemów oraz skutecznego wdrażania strategii WBSRC; zmodyfikowane z: Zalewski M. (ed.), 2002, Guidelines for the Integrated Management of the Watershed – Phytotechnology and Ecohydrology. United Nations Environment Programme – Freshwater Management, Series No. 5

Wykres przedstawiający synergię pomiędzy ekonomią cyrkulacyjną oraz ekohydrologią i Nature-Based Solutions, która jest niezbędna dla zwiększania potencjału ekosystemów oraz skutecznego wdrażania strategii WBSRC; zmodyfikowane z: Zalewski M. (ed.), 2002, Guidelines for the Integrated Management of the Watershed – Phytotechnology and Ecohydrology. United Nations Environment Programme – Freshwater Management, Series No. 5

Fot. slajd z prezentacji M. Zalewskiego podczas sympozjum

Kluczowym czynnikiem, kształtującym dynamikę procesów biogeochemicznych, ukształtowanych w toku ewolucji, jest woda. Co za tym idzie, stanowi ona również podstawą do utrzymania bioróżnorodności i potencjału ekologicznego. Dlatego właśnie punktem wyjścia dla sympozjum stała się ekohydrologia, której podwaliny powstały podczas badań realizowanych na Uniwersytecie Łódzkim, zaś światowy rozwój tej koncepcji był stymulowany dzięki aktywnej roli uczelni w Międzynarodowym Programie Hydrologicznym UNESCO.

Ekohydrologia to nauka integrująca wiedzę różnych dyscyplin nauk o środowisku, która jest zogniskowana na interakcjach między hydro- i biosferą. Jednym z jej wiodących twórców jest prof. Maciej Zalewski, kierownik Katedry Ekologii Stosowanej UŁ oraz dyrektor Europejskiego Regionalnego Centrum Ekohydrologii Polskiej Akademii Nauk (ERCE PAN). Ekohydrologia w pierwszej fazie istnienia, integrowała przede wszystkim wiedzę pochodzącą z hydrologii oraz ekologii. W miarę generowanego postępu, znacznie poszerzyła swój obszar, angażując również takie dyscypliny nauk, jak inżynieria środowiska, socjologia oraz ekonomia. Obecnie ekohydrologia uwzględnia w swoim obszarze również takie dyscypliny jak genetyka czy toksykologia. Osiągnięciem ostatnich lat w ekohydrologii jest opracowanie wielowymiarowej strategii zrównoważonego gospodarowania zasobami środowiska w dorzeczach – WBSRC (Water, Biodiversity, ecosystem Services for society, Resilience to climatic change and Cultural heritage), Zalewski, 2015.

Długoletnia, międzynarodowa współpraca z takimi organizacjami, jak UNESCO, Program Środowiskowy ONZ (UNEP) oraz Światowa Organizacja Meteorologiczna, a także wzrastające znaczenie ekohydrologii w nowoczesnym i zrównoważonym gospodarowaniu zasobami wody i środowiska, zaowocowało obecnie zaproszeniem prof. M. Zalewskiego do udziału w opracowaniu jednego z najważniejszych dokumentów w dziedzinie nauk zajmujących się wodą – raportu (World Water Development Report 2018) corocznie wydawanego przez Światową Organizację na rzecz Oceny Zasobów Wodnych ONZ (Word Water Assessment Programme). Raport ten poświęcony będzie w całości tzw. Nature-Based Solutions (NBS) czyli rozwiązaniom inspirowanym funkcjonowaniem naturalnych ekosystemów i zostanie opublikowany podczas Światowego Dnia Wody, 22 marca przyszłego roku. Zarówno ten, jak i inne dokumenty wydawane przez ONZ, świadczą o coraz większej roli, jaką odgrywa kształtowanie procesów występujących w środowisku oraz wykorzystywanie ich potencjału. W myśl strategii wyprzedzania dla rozwoju nauk ekologicznych, opublikowanej w czasopiśmie KOSMOS przez prof. M. Zalewskiego w roku 2000, rozwój metodologii NBS, stanowi unikatową szansę na wytworzenie sprzężeń zwrotnych dla nauki o zrównoważonym rozwoju.

Dodatkowo, skuteczna strategia zarządzania zasobami naturalnymi, jak podkreślił w swoim wystąpieniu otwierającym łódzkie sympozjum, prof. M. Zalewski, powinna polegać na synergii między dwoma filarami: minimalizacją ryzyka, czyli redukcją zużycia materii i energii na jednostkę dochodu narodowego (ekonomia cyrkulacyjna), powiązanej z maksymalizacją szans, w więc wykorzystaniem własności ekosystemów jako innowacyjnego narzędzia w gospodarowaniu zasobami wody i środowiska. Ekohydrologia formułuje zarówno podstawy metodologiczne dla rozwiązań systemowych w gospodarowaniu wodą, jak i narzędzia, takie jak biotechnologie ekosystemowe, do podnoszenia potencjału środowiska naturalnego i zwiększania jego odporności. Ponadto ekohydrologia dostarcza innowacyjnych rozwiązań dla problemu zanieczyszczeń średniej intensywności (ang. intermediate impact), takich jak zanieczyszczenia obszarowe z terenów rolnych oraz wody burzowe z obszarów zurbanizowanych, które nie były dotychczas wystarczająco uwzględniane w działaniach na rzecz ochrony środowiska. Należy podkreślić, że właśnie takie zanieczyszczenia średniej intensywności stanowią prawie pięćdziesiąt procent ładunku fosforu i azotu docierającego do Bałtyku i zbiorników wodnych na terenie Polski, intensyfikując proces eutrofizacji, którego konsekwencją jest powstawanie toksycznych zakwitów sinicowych.

Niestety, dotychczas często stosowane rozwiązania w gospodarce zlewniowej, np. budowa oczyszczalni ścieków bez zastosowania biotechnologii ekohydrologicznych dla redukcji zanieczyszczeń obszarowych powodują, że poprawa jakości systemu jest mniejsza niż oczekiwano. W związku z tym drugim, niezbędnym elementem dyskutowanej koncepcji staje się gospodarka obiegowa (lub gospodarka cyrkulacyjna, ang. circular economy, CE), która dąży do zmniejszenia zużycia zasobów poprzez ponowne wykorzystywanie, recykling oraz regenerację. Rozwój gospodarki cyrkulacyjnej oraz stopniowe odchodzenie od niebezpiecznego dla środowiska modelu liniowego, stanowi jeden z priorytetów Komisji Europejskiej (opublikowany komunikat z grudnia 2015), o czym w swoim wystąpieniu podczas sympozjum wspomniał dr Giovanni Bidoglio, przedstawiciel Wspólnego Centrum Badawczego (Joint Research Centre), Komisji Europejskiej.

Uczestnicy sympozjum zgodnie podkreślali, że kształtowanie lepszego jutra polega na sprawnym przepływie informacji, budowaniu potencjału edukacyjnego oraz nie jest możliwe bez zaangażowania się każdej ze stron. Jako bardzo istotne wymieniono również zmiany legislacyjne, które powinny faworyzować powstawanie innowacyjnych i systemowych rozwiązań, zmierzających do budowania zrównoważonego rozwoju.

Celem uporządkowania debaty, sympozjum zostało podzielone na sześć tematycznych sesji, przy czym cały pierwszy dzień poświęcono wystąpieniom plenarnym, podczas których wystąpili, m.in., prof. Peter Bridgewater, były dyrektor Programu Człowiek i Biosfera (Man and Biosphere) UNESCO, obecnie profesor na University of Canberra; prof. Stefan Uhlenbrook, dyrektor Programu ONZ na rzecz Oceny Zasobów Wodnych oraz prof. Charles Vorosmarty, dyrektor Advanced Science Research Centre, City University of New York.

Uczestnicy sympozjum przy dopiero co posadzonych drzewkach na terenie kampusu Uniwersytetu Łódzkiego

Uczestnicy sympozjum przy dopiero co posadzonych drzewkach na terenie kampusu Uniwersytetu Łódzkiego

Fot. Piotr Szewc

Pozostałe sesje skupiały się, przede wszystkim, na integracji ekohydrologii, nature-based solutions i gospodarki cyrkulacyjnej, jak również rozwijaniu innowacyjnych technologii funkcjonowania ekosystemów w miastach przyszłości. Niejako odrębną sesję, stanowiło sympozjum wspólnie organizowane przez jednostki naukowe z Polski (ERCE PAN i Katedra Ekologii Stosowanej UŁ) i Chin (Chongqing Institute of Green and Intelligent Technology oraz Key Laboratory of Reservoir Environment, Chińskiej Akademii Nauk), podczas którego dyskutowano nad kwestią emisji gazów cieplarnianych ze zbiorników zaporowych oraz możliwościami ograniczenia tej emisji.

Podczas sympozjum jeden z referatów plenarnych Water Drama in the Anthropocene: Ecohydrology Towards a Resilience-Based Perspective on Water for Man and River Basin Sustainability wygłosiła prof. Edyta Kiedrzyńska, zastępca dyrektora ERCE PAN, natomiast specjalną sesję Światowej Organizacji Limnologicznej (SIL, ang. International Society of Limnology), w której działa grupa robocza poświęcona ekohydrologii, współprowadziła prof. Adrianna Wojtal-Frankiewicz, dyrektor Instytutu Ekologii i Ochrony Środowiska Wydziału Biologii i Ochrony Środowiska UŁ. Sekretariat organizacyjny, koordynowany przez Pawła Jarosiewicza , doktoranta wspomnianego wydziału oraz Annę Szelest z ERCE PAN, wspierany był przez magistrantów Katedry Ekologii Stosowanej UŁ oraz byłych studentów programu Erasmus Mundus, którzy przybyli ze Stanów Zjednoczonych i Niemiec.

W sympozjum wzięło udział 147 międzynarodowych ekspertów, naukowców, studentów, przedstawicieli władz lokalnych oraz biznesu, którzy przybyli z dwudziestu czterech krajów. Spośród licznych warsztatów i spotkań, które towarzyszyły sympozjum, warto podkreślić inicjatywę posadzenia dwunastu drzew na terenie kampusu Uniwersytetu Łódzkiego, która stanowią pozytywny przykład współpracy między miastem (Łódzka Spółka Infrastrukturalna) a uczelnią. Drzewa przyczynią się do redukcji śladu ekologicznego, który został wygenerowany przez organizację sympozjum.

Paweł Jarosiewicz

Maciej Zalewski