Starzeć się aktywnie

08-12-2014

Coraz częściej w publicznej dyskusji na temat konsekwencji przemian demograficznych pada termin aktywne starzenie się jako słowo-klucz, mające – jeśli nie wyeliminować – przynajmniej ograniczyć skalę problemów związanych z nieuniknionymi przeobrażeniami struktury wieku ludności.

Fot.: OnetZdrowie

Samo pojęcie aktywne starzenie się jest z kolei na terenie kontynentu europejskiego z reguły błędnie rozumiane, termin ten wywołuje konotacje z osiąganiem zaawansowanego wieku, gdy tymczasem bardziej chodzi o umiejętne przechodzenie przez uporządkowane, późniejsze etapy życia, zaś zazwyczaj działania władz publicznych, ukierunkowane na aktywne starzenie się adresowane są do osób 50+.

Idea aktywnego starzenia zasadza się na chęci umożliwienia zachowania przez starzejące się jednostki jak najdłużej społecznej produktywności. Termin ten odnosi się do wszelkiego typu aktywności, które są użyteczne dla kogoś, zwiększając poziom dobrobytu. Społecznie produktywne są zatem zarówno praca zawodowa, jak i wolontariat czy opieka nad wnukami, zaś nie brak i głosów, że samo utrzymanie samodzielności oznacza również społeczną produktywność. Samodzielna jednostka nie wymaga bowiem pomocy od innych osób, które mogą swój czas wykorzystać inaczej, w sposób dla siebie bardziej użyteczny. Koncepcja aktywnego starzenia się zatem jest próbą stworzenia warunków do tego, aby wraz z przechodzeniem do coraz starszych grup wieku zachować produktywną aktywność, choćby realistycznie rodzaje owej aktywności powoli ewoluowały, dostosowując się do warunków zewnętrznych, sił, chęci.

Unijny projekt polityczny

Aktywne starzenie się jako projekt polityczny zasadza się na przekonaniu o  możliwości oddziaływania na przebieg życia przez politykę, kulturę, społeczeństwo. Wychodzi zazwyczaj od określenia typowych dla danej fazy życia norm społecznych (norm wieku) i normatywnych modeli przebiegu karier (tj. zgodnego ze społecznymi preferencjami przebiegu najważniejszych karier – zawodowej, rodzinnej, konsumenckiej), przez zdefiniowanie tych sfer życia, w których za pośrednictwem instytucji i polityki występuje szczególnie silny proces strukturyzacji wieku, kończąc na próbie określenia skutecznych sposobów oddziaływania na przebieg życia.

Koncepcja aktywnego starzenia się przeistacza się w trakcie ostatnich kilkunastu lat w polityczny projekt Unii Europejskiej głównie dzięki temu, iż oferuje ona atrakcyjną narrację, promującą cele zapewniające długookresową stabilność. Spełnia bowiem wszystkie wymagania niezbędne do bycia zaakceptowaną społecznie: promuje pozytywne wartości, albowiem któż nie chciałby jak najdłużej zachować samodzielności – funkcjonalnej, ekonomicznej, społecznej; wskazuje na zagrożenia pojawiające się w sytuacji braku akceptacji dla proponowanych zmian, odwołując się zatem i do negatywnych emocji, których źródła można uniknąć; podkreśla niskie koszty, a w zasadzie ich brak w procesie wdrażania w długim okresie; dowartościowuje jednostki poddające się wdrażaniu, wprowadzając je w dobry humor związany z oczekiwanymi rezultatami; odwołuje się do atrakcyjnego schlagwortu – slogan aktywne starzenie się brzmi wszak zachęcająco (choć w językach kontynentalnych jest zdecydowanie mniej atrakcyjny niż po angielsku).

Realizacja tej koncepcji wymaga jednak spełnienia szeregu warunków wstępnych, a są nimi: holizm podejmowanych działań – działań całościowych, uwzględniających oprócz ekonomiczno-prawnych bodźców wpływających na skłonność do bycia w zatrudnieniu i zatrudniania osób starszych oddziaływanie na inne ich kariery, warunkujące aktywność zawodową, przede wszystkim karierę zdrowotną (stan zdrowia fizycznego i psychicznego, sprawność), edukacyjną (możliwość doskonalenia umiejętności i podnoszenia poziomu wiedzy, co przydatne jest na rynku pracy), rodzinną (możliwość godzenia pracy zawodowej z opieką nad niesamodzielnymi członkami rodziny – rodzicami, małżonkiem, wnukami); systematyczność działań – spójność wewnętrzną, długofalową, bazująca na zarządzaniu przyszłością; antycypacyjność działań – stosowanie działań z wyprzedzeniem w stosunku do potencjalnych problemów, bazowanie na swoistym indywidualnym foresighcie, a zatem koncentrowanie się na przygotowaniu do starości, sprawiające, iż głównym beneficjentem wdrażania tego projektu są nie tylko osoby starsze, lecz i te na przedpolu starości.

Fot.: SportConnetct.pl

W praktyce stosowanych polityk publicznych oznacza to coraz większy nacisk kładziony na: oddziaływanie na moment występowania tzw. przejść, tj. najważniejszych zdarzeń kształtujących przebieg kariery – przede wszystkim jej rozpoczęcia i zakończenia; oddziaływanie z odpowiednim wyprzedzeniem, z uwzględnieniem faktu, iż duża część kluczowych przedsięwzięć jest uzależniona od szeregu czynników występujących w okresach minionych (np. choroby i sposób ich leczenia w wieku 40-50 lat warunkujące sprawność, a tym samym zdolność do wykonywania pracy w kolejnych latach); oddziaływanie na przebieg jednej kariery za pomocą kształtowania innej (np. wpływ dokształcania się na możliwość kontynuacji kariery zawodowej czy możliwość uzyskania opieki nad chorym współmałżonkiem jako warunek dalszej pracy zawodowej).

Srebrna ekonomia

W praktyce koncepcja aktywnego starzenia się oznacza podejmowanie przez władze publiczne działań skupionych na kilku sferach życia: wspomaganiu dłuższej samodzielności poprzez rozbudowywanie odpowiedniej opieki medycznej, budowanie świadomości wpływu stylu życia i własnych zachowań na stan zdrowia, rozszerzanie usług opiekuńczo-pielęgnacyjnych, jak i innowacyjnych usług umożliwiających dłuższe zamieszkiwanie we własnym domu, dostosowanie przestrzeni publicznej i przestrzeni domowej do potrzeb mniej sprawnych z wiekiem jednostek; ułatwianie dostępu do usług ułatwiających spędzanie wolnego czasu – usług edukacyjnych (kursy komputerowe, językowe, uniwersytety trzeciego wieku), usług kulturalnych czy rekreacyjno-wypoczynkowych; wzmacnianie aktywności obywatelskiej i woluntarystycznej poprzez budowanie forów samopomocowych czy forów doradczych dla samorządu (rady seniorów); kształtowanie sposobu myślenia o seniorach, starości, relacjach międzypokoleniowych poprzez zmniejszanie skali dyskryminacji ze względu na wiek (tzw. ageizm), zmianę stereotypów osób starszych, rozwijanie odpowiedzialności za osoby z innych pokoleń; wspomaganie starszych pracowników, w tym i pośrednie poprzez wspomaganie ich pracodawców (do publicznych działań zaliczyć należy zachęcania do wdrażania zarządzania wiekiem w firmach – szczególny sposób zarządzania zasobami ludzkimi ukierunkowany na odniesienie korzyści ze zróżnicowanej struktury wieku pracowników), szkolenia, dostosowanie stanowisk i warunków pracy do potrzeb starszych pracowników, obniżanie kosztów ich pracy (częsta redukcja kosztów ubezpieczeń społecznych dla pracowników bliskich wiekowi emerytalnemu); promowanie srebrnej ekonomii, działu gospodarki ukierunkowanego na dostarczanie dóbr i usług dostosowanych do specyficznych potrzeb seniorów oraz do potrzeb organizacji uznających seniorów lub starszych pracowników za kluczowych klientów.

Srebrna ekonomia rozwijana jest zazwyczaj przez starszych przedsiębiorców przekuwających własną wiedzę o niedostatku zaspokajania potrzeb rówieśników w wiedzę o niszy rynkowej, prowadzi zatem z reguły do wzrostu przedsiębiorczości wśród starszych właścicieli firm i generalnie osób starszych.

Koncepcja aktywnego starzenia się zainteresowała w pewnym momencie decydentów, powoli przeistaczając się z naukowego konstruktu w projekt polityczny. Stało się tak, albowiem znakomicie wpisywała się w obserwowaną w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych wieku XX zmianę sposobu myślenia o polityce społecznej odzwierciedlającą liberalny Sturm und Drangperiode. Zmiana ta bazowała na trzech podstawach. Po pierwsze, na akcentowaniu aktywności w kontrapunkcie do bycia pasywnym jako najlepszego środka zapewniającego godne warunki życia. Jedynie bowiem aktywna – przede wszystkim zawodowo – i odpowiedzialna za siebie jednostka może mieć pewność zabezpieczenia swych potrzeb. Po drugie, na podkreślaniu wagi sprawstwa (agency), konieczności upodmiotowienia klientów polityki społecznej. Po trzecie, na odchodzeniu od bezwarunkowości przyznawania różnego typu świadczeń (recommodification) i silniejszego powiązania uprawnień do pomocy publicznej od wkładu osoby o to wsparcie się ubiegającej, a przynajmniej od jej dobrych chęci.

Koncepcja ta zgodna jest również z wiedzą potoczną na temat seniorów, choć jednocześnie prowadzi do modyfikacji tradycyjnych oczekiwań wobec starzejących się jednostek. Oczekiwania te opisać można jako racjonalne wycofywanie się, tj. dostosowywanie swej aktywności do stanu zdrowia fizycznego i mentalnego oraz wiązki ról społecznych, jakie jednostka musi wypełniać (przede wszystkim kariery rodzinne i towarzyskie). W praktyce owo racjonalne wycofywanie się oznacza z jednej strony podejmowanie aktywności podtrzymujących samodzielność i niezależność, z drugiej zaś stopniową rezygnację z aktywności gratyfikowanych, nagradzanych materialnie, prestiżem czy władzą. Jednocześnie dopuszczalne jest podejmowanie czynności w większym stopniu egoistycznych, skoncentrowanych na sobie – na ja cielesnym i duchowym.

Magiczny wiek – oczekiwania

Choć dla wielu – zwłaszcza zbliżających się do magicznego wieku uznanego za początek starości – budowanie oczekiwań odnośnie dłuższej ich aktywności, w tym z punktu widzenia interesów – najważniejszej – kariery zawodowej, wydawać się może oczekiwaniem nadmiernym, zdawać sobie należy sprawę, iż w dzisiejszych realiach demograficznych nie mamy innego wyjścia. Wydłużanie się trwania życia współwystępujące z generalną poprawą stanu zdrowia diametralnie zmieniają relacje między poszczególnymi fazami życia, zwłaszcza tymi tradycyjnie uznanymi za produktywne i bezproduktywne. Aktywne starzenie się jest zatem niczym innym jak narzędziem ułatwiającym powrót do bezpiecznej relacji między długością tych faz.

Piotr Szukalski