Profesor Ryszard Ligowski – badacz i polarnik (1946–2017)

27-04-2017

Profesor Ryszard Ligowski – biolog i botanik, oceanobiolog, wybitny specjalista w dziedzinie biologii i ekologii morskich i słodkowodnych glonów, światowego formatu znawca okrzemek – zmarł nagle 3 lutego. Pożegnaliśmy wytrawnego przyrodnika i wytrwałego badacza ekosystemu Oceanu Południowego.


Urodził się 3 kwietnia 1946 r. w Radomiu. Tam odbył kolejne etapy kształcenia podstawowego i średniego zakończone maturą w roku 1965. Po odbyciu pięcioletnich studiów na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu Łódzkiego, w 1970 r. otrzymał tytuł zawodowy magistra biologii w zakresie botaniki na podstawie pracy dyplomowej pt. Glony stawu rybnego Okręt . W tym samym roku został zatrudniony na etacie asystenta w Zakładzie Algologii UŁ. Z Uniwersytetem Łódzkim związał całą swą zawodową karierę, choć w latach 2003–2008 był także zatrudniony na stanowisku profesora nadzwyczajnego w Akademii Świętokrzyskiej (obecnie Uniwersytet im. Jana Kochanowskiego).

Naukowe zainteresowania

Jego naukowe zainteresowania koncentrowały się zwłaszcza wokół okrzemek (Bacillariophyceae) – mikroskopijnej wielkości morskich i słodkowodnych glonów, organizmów kluczowych, gdy idzie o produkcję materii organicznej i tlenu na naszej planecie. Na dorobek naukowy Profesora składają się dziesiątki publikacji: oryginalne prace twórcze, prace przeglądowe, popularnonaukowe i inne.

Na lata siedemdziesiąte przypadła pierwsza faza naukowej aktywności, podczas której skoncentrował się na badaniach taksonomii i ekologii zespołów glonów wód śródlądowych. Zwieńczeniem tego etapu kariery była Jego rozprawa doktorska pt. Glony osiadłe rzeki Bobrówki i stawów położonych w jej dolinie z roku 1978, której promotorem była prof. Joanna Kadłubowska. Równolegle prowadził obserwacje i badania glonów Pilicy i jej dopływów, w związku z planowaną wówczas budową retencyjnego Zbiornika Sulejowskiego oraz rozwijał badania glonów w rzekach rejonu Bełchatowskiego Okręgu Przemysłowego, do czego skłaniała zmiana warunków hydrologicznych łącząca się z utworzeniem odkrywki węgla brunatnego. Wyniki wspomnianych badań stanowią istotny wkład do poznania glonów wód śródlądowych, wód będących pod silnym wpływem zabiegów hydrotechnicznych oraz gospodarki rybackiej i energetycznej. Rezultaty tych studiów przedstawił w latach 1972–1988, w serii rozpraw opublikowanych w Acta Universitatis Lodziensis , naukowym czasopiśmie macierzystej uczelni.

Fot. ze zbiorów Ryszarda Ligowskiego

Z początkiem lat osiemdziesiątych włączył się z entuzjazmem w dynamicznie rozwijające się programy naukowej eksploracji Dalekiego Południa. W tym czasie zasilił zespół biologów polarnych w Katedrze Zoologii Bezkręgowców i Hydrobiologii UŁ, gdzie wkrótce, w roku 1982, został zatrudniony na etacie adiunkta naukowo-dydaktycznego. Badaniom producentów, tj. samożywnym, pelagicznym i osiadłym, zespołom organizmów Oceanu Południowego poświęcił dalsze lata naukowej aktywności. Na prace w samej polarnej strefie południowej półkuli Ziemi oddał ponad 2,5 roku swej naukowej kariery. Naukowa eksploracja antarktycznego ekosystemu zaowocowała pasmem sukcesów przerwanych Jego niespodziewaną śmiercią.

Na pokładzie r/v Profesor Siedlecki, gdzieś na wodach zachodniej Antarktyki – ekspedycja FIBEX 1981; od lewej: Ryszard Ligowski, Krzysztof Jażdżewski i Wojciech Kittel

Na pokładzie r/v Profesor Siedlecki, gdzieś na wodach zachodniej Antarktyki – ekspedycja FIBEX 1981; od lewej: Ryszard Ligowski, Krzysztof Jażdżewski i Wojciech Kittel

Fot. ze zbiorów Krzysztofa Jażdżewskiego

Brał udział w licznych naukowych ekspedycjach na wody Oceanu Południowego jako członek wielonarodowych zespołów ekspedycji BIOMASS ( Biological Investigations of Marine Antarctic Systems and Stocks ) na statku r/v Profesor Siedlecki , odbytych na morskich akwenach zachodniej Antarktyki w latach 80. dwudziestego wieku. Polscy badacze prowadzili pod egidą PAN badania i obserwacje na wodach Morza Scotia, Morza Weddella, Cieśniny Bransfielda i na akwenach okalających archipelag Szetlandów Południowych (wyprawy: BIOMASS FIBEX w roku 1981, BIOMASS SIBEX w 1984 r., trzecia wyprawa w tej serii w sezonie 1986/1987 oraz ekspedycja EASIZ – Ecology of Antarctic Sea Ice Zone na przełomie lat 1988/1989). Podczas antarktycznego lata 2002/2003 prowadził badania jako członek XVIII Włoskiej Ekspedycji Antarktycznej na Morze Rossa. Brał udział w czterech (VII, XI, XX i XXXIII) wyprawach do Stacji Antarktycznej PAN im. H. Arctowskiego na wyspie King George. Podczas pierwszej z nich, w latach 1983–1984, zimował w polskiej bazie, realizując program badań nad ekologią okrzemek Zatoki Admiralicji. Pionierskie badania Profesora nad okrzemkami Zatoki Admiralicji stanowią nieprzemijający wkład do poznania biocenozy tego akwenu, będącego naukowym poligonem polskich badaczy polarnych od 1976 r. Warto też przypomnieć, że w roku 2004 odbył On hydrobiologiczny rejs wokół jeziora Bajkał na rosyjskim statku badawczym r/v Akademik Vereshchagin .

Polarny dorobek

W polarnym dorobku da się wyodrębnić kilka nurtów Jego naukowych dociekań. Badania zbiorowisk fitoplanktonu pelagicznego, sympagicznych (związanych z lodem) okrzemek oraz okrzemek bentosowych, łowionych z dna akwenów, prowadzone były na bazie danych i kolekcji zbieranych podczas trwającego dziesięć lat dużego międzynarodowego projektu BIOMASS na wodach zachodniej Antarktyki. Znacząca część tych naukowych kolekcji gromadzona była podczas kilku pobytów Profesora na Stacji Antarktycznej im. H. Arctowskiego i na chilijskiej Stacji Eduardo Frei , a także podczas eksploracji wielu innych miejsc w przybrzeżnej strefie wysp archipelagu Szetlandów Południowych i Półwyspu Antarktycznego. Imponujące rezultaty ponad dziesięcioletnich, niezwykle intensywnych prac w Antarktyce oraz

analiz pozyskanego materiału przedstawił Autor w bogatej w treści monografii o miejscu i roli okrzemek w morskim ekosystemie Antarktyki. Była nią wielowątkowa rozprawa habilitacyjna R. Ligowskiego, Morskie okrzemki (Bacillariophyceae) w ekosystemie Antarktyki i ich znaczenie jako wskaźnika źródła pokarmu kryla (Euphausia superba Dana), opublikowana przez Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego w 1993 r. Stopień doktora habilitowanego nauk biologicznych w zakresie biologii uzyskał na jej podstawie w roku następnym na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi macierzystego uniwersytetu.

Problematyka badań nad fitoplanktonem sieciowym koncentrowała się wokół dwóch fundamentalnych kwestii, tj. na rozmieszczeniu gatunków i zespołów glonów na tle zróżnicowanych w obszarze badań czynników środowiskowych i siedlisk oraz na sezonowej dynamice zgrupowań fitoplanktonu. Studia nad sezonowością prowadził podczas zimowania na Stacji H. Arctowskiego. Nader bogaty naukowy plon badań nad pelagicznym fitoplanktonem, uwieńczony licznymi publikacjami, był po części wynikiem Jego owocnej współpracy z prof. Elżbietą Kopczyńską z Zakładu Biologii Antarktyki PAN. Prace na ten temat, opublikowane w dwu ostatnich dekadach ubiegłego stulecia, stanowią znaczący wkład w poznanie zespołów producentów ekosystemu Oceanu Antarktycznego. Warto zwrócić uwagę na niektóre z nich. Wyniki badań nad pelagicznym fitoplanktonem zachodniej Antarktyki opublikował jako serię prac w kwartalniku Polish Polar Research . Profesor, wespół z E. Kopczyńską, jest autorem dwu rozdziałów w Atlas of Polish Oceanographic Observations in Antarctic Waters z 1985 r., które stanowią spektakularne zwieńczenie prac nad fitoplanktonem zachodniej Antarktyki. Rok później pojawiła się obszerna praca o różnorodności i sezonowej dynamice sieciowego fitoplanktonu Zatoki Admiralicji.

Nader interesującą i znaczącą częścią zgrupowania producentów Oceanu Południowego są glony lodu morskiego. Badania Profesora ujawniły wiele interesujących i mało znanych faktów dotyczących biologicznej aktywności i ekologii sympagicznych okrzemek i ich znaczenia w funkcjonowaniu morskiego ekosystemu Dalekiego Południa, zwłaszcza jako źródła pokarmu dla zooplanktonu w okresie zimowym. Wynikiem prowadzonych przez Niego analiz są zaskakujące dane o ilości okrzemek zasiedlających lód morski, przekraczające nierzadko wiele set razy ich zagęszczenie w kolumnie wody. Rezultaty badań nad sympagicznymi okrzemkami przedstawił na dwu prestiżowych konferencjach naukowych, Third Polar Diatom Colloquium w Ottawie w roku 1990 i NIPR Symposium of Polar Biology w Tokio w 1992 r. oraz w serii prac publikowanych sukcesywnie w ciągu minionych trzydziestu lat.

Okrzemki morskiego dna

Trzecią, po pelagialu i morskim lodzie, dziedziną, która stała się obiektem naukowych zainteresowań Profesora było morskie dno. Zasiedlającym je, wówczas słabo dość rozpoznanym, zespołom osiadłych okrzemek poświęcił Autor wiele wysiłków związanych z badaniami terenowymi i żmudnymi analizami laboratoryjnymi. Materiały epilitycznych, epifitycznych i epizoicznych okrzemek pozyskiwał głównie z twardego (skalistego) podłoża strefy litoralu i płytkiego sublitoralu, z plech dużych, makroskopowych glonów oraz z powierzchni ciała rozmaitych bentosowych bezkręgowców. Spenetrował też miękkie, piaszczyste i muliste, dno głębszego sublitoralu. Lwią część materiałów do badań sesylnych okrzemek zebrał w Zatoce Admiralicji (wyspa King George) podczas swych pobytów w Stacji im. H. Arctowskiego. Pewna ich część pochodzi natomiast ze strefy pływów wysp: Livingston, Greenwich i Deception, położonych w archipelagu Szetlandów Południowych. W tak pozyskanym materiale Autor stwierdził około 170 gatunków okrzemek, które, okazało się, występują nawet do głębokości 150 i niekiedy więcej metrów. Jak znaczącym dla produkcji pierwotnej są w morskim ekosystemie Antarktyki okrzemki bentosowe, świadczyć mogą oszacowania ich liczebności. Zagęszczenie okrzemek w osadach dennych głębszego sublitoralu ocenił na sześć tysięcy do sześć milionów komórek w centymetrze sześciennym osadu.

Ekosystem Oceanu Południowego

Na pokładzie r/v Profesor Siedlecki; od lewej: Ryszard Ligowski, Wojciech Kittel i Jacek Siciński – wyprawa EASIZ, styczeń 1989

Na pokładzie r/v Profesor Siedlecki; od lewej: Ryszard Ligowski, Wojciech Kittel i Jacek Siciński – wyprawa EASIZ, styczeń 1989

Fot. Jacek Siciński

Badania sieci troficznej to stosunkowo słabo rozpoznany obszar wiedzy dotyczący funkcjonowania i dynamiki ekosystemu Oceanu Południowego. Profesor ma w jego poznawaniu swój znaczący udział. W efekcie prowadzonych badań, indywidualnie, jak i wspólnie z zoologami z Katedry Zoologii Bezkręgowców i Hydrobiologii UŁ, opublikował serię prac dotyczących okrzemek jako źródła pokarmu skorupiaków, w tym przede wszystkim kryla antarktycznego ( Euphausia superba ) – centralnego i kluczowego gatunku w sieci troficznej ekosystemu. Jego badania rzuciły nowe światło na wykorzystanie rozmaitych źródeł pokarmu, wnosząc tym samym nowe, nieznane informacje o żerowaniu dwu gatunków kryla nie tylko na pelagicznych, ale także na bentosowych gatunkach okrzemek.

Powszechna obecność w środowisku chlorowanych węglowodorów stanowi od lat jedną z istotnych przyczyn zaburzeń metabolizmu organizmów, wpływając tym samym na zakłócenia w funkcjonowaniu całych biocenoz. Dotyczy to także, w sposób oczywisty, zespołów morskich organizmów. Wieloletnią naukową współpracę nad badaniem konsekwencji obecności tych związków w ciele antarktycznych okrzemek prowadził Profesor z biologami Uniwersytetu Warszawskiego. Jej efektem jest seria spektakularnych wyników obrazujących wpływ tych substancji na intensywność fotosyntezy wybranych gatunków okrzemek – dominującej w Oceanie Południowym grupy producentów.

Biegły taksonom

Jest uznanym w świecie, wytrawnym znawcą morfologii i taksonomii okrzemek. Gruntowna znajomość grupy stanowi jedną z przesłanek Jego licznych naukowych sukcesów na polu biologii i ekologii tej kluczowej w środowisku wodnym grupy samożywnych organizmów. Taksonomiczne pasje Autora zaowocowały, m.in., redeskrypcją dwu pospolitych w Antarktyce gatunków okrzemek. W ostatnich latach rozwijał taksonomiczny wątek swoich okrzemkowych studiów we współpracy ze specjalistami z USA i z Japonii. Otworzył także, wespół z algologami z  Yamagata University (Japonia), nowy kierunek badań nad antarktycznymi krzemowiciowcami (Silicoflagellata). Te i niektóre inne, będące w toku studia, przerwała niespodziewana śmierć Profesora.

Udział w programach i projektach badawczych

W latach 80. ubiegłego stulecia brał udział w realizacji międzyresortowych i węzłowych programów naukowych oraz projektów Centralnego Programu Badań Podstawowych, dotyczących morskich i lądowych ekosystemów polarnych Ziemi oraz ochrony wodnego i wielkomiejskiego środowiska. Na lata 90. przypada natomiast udział Profesora w realizacji projektów finansowanych przez Komitet Badań Naukowych dotyczących taksonomii, biologii, ekologii i biogeografii roślin i zwierząt morskiego ekosystemu Antarktyki. W latach 1996–1999 kierował projektem Zbiorowiska okrzemek (Bacillariophyta) bentosu strefy eufotycznej Zatoki Admiralicji (Antarktyka), zaś pod koniec ubiegłej dekady projektem finansowanym przez Ministerstwo Nauki Szkolnictwa Wyższego, który dotyczył rozpoznania fluktuacji klimatycznych w zachodniej Antarktyce na podstawie analiz zbiorowisk okrzemek w osadach dennych Zatoki Admiralicji.

Włączył się bardzo aktywnie w naukowe inicjatywy związane z IV Międzynarodowym Rokiem Polarnym 2007–2008. Był członkiem międzynarodowej grupy ekspertów w projekcie SCAR MarBIN – The Register of Antarctic Marine Species (RAMS), w którym pełnił rolę rzeczoznawcy w zakresie znajomości antarktycznych okrzemek. Był wreszcie koordynatorem narodowych zadań w międzynarodowym projekcie CLICOPEN ( Impact of climate induced glacial melting on marine and terrestrial coastal communities on a gradient along Western Antarctic Peninsula).

W Jego dorobku znajdziemy recenzje rozpraw naukowych przygotowane dla potrzeb prestiżowych czasopism naukowych oraz opinie w postępowaniach o naukowe, doktorskie, habilitacyjne i profesorskie, awanse.

Szeroka jest lista instytucji, z którymi nawiązał naukową współpracę. Były to liczne instytuty PAN, jednostki polskich uniwersytetów oraz naukowe instytucje zagraniczne takie, jak: Alfred Wegener Institut für Polar und Meeresforschung, British Antarctic Survey, Canadian Museum of Nature, Yamagata University, Institut Royal des Sciences Naturelles de Belgique .

Pełnił rozliczne, związane z organizacją i upowszechnianiem nauki, funkcje. Sprawował obowiązki redaktora pomocniczego w kwartalniku Polish Polar Research , od roku 2007 był członkiem rady redakcyjnej wydawnictwa Oceanological and Hydrobiological Studies . Jako doświadczony badacz polarnej przyrody był wieloletnim członkiem Rady Naukowej Zakładu Biologii Antarktyki PAN. Należał do kilku towarzystw naukowych, do niektórych od początku lat siedemdziesiątych. W Polskim Towarzystwie Botanicznym pełnił funkcję członka zarządu, a funkcję przewodniczącego oddziału łódzkiego w Polskim Towarzystwie Hydrobiologicznym. Był także członkiem Komitetu Badań Polarnych przy Prezydium PAN, a od 1998 r. członkiem International Society of Diatom Research .

Pół wieku pracy nauczyciela akademickiego

Profesor R. Ligowski zapisał się dobrze w pamięci pracowników i studentów Uniwersytetu Łódzkiego i Uniwersytetu im. Jana Kochanowskiego jako skrupulatny, sumienny i wymagający nauczyciel akademicki. Jego starannie przygotowane i precyzyjnie zaprezentowane wykłady wzbudzały zrozumiałe uznanie słuchaczy. Problematyka lwiej części wykładów i innego typu prac ze studentami, w tym terenowych praktyk ekologicznych, dotyczyła, zgodnie z zainteresowaniami i naukowymi pasjami Autora, środowiska wodnego. Profesor prowadził przez wiele lat wykłady z hydrobiologii, oceanobiologii i hydrobotaniki. Kształcił poza tym liczne rzesze studentów w zakresie biologii ogólnej i biogeografii oraz botaniki systematycznej i mykologii. W ostatnich latach ubiegłego stulecia, wracając do swych zainteresowań wodami śródlądowymi, sprawował promotorska opiekę nad rozprawą doktorską dotyczącą glonów rzeki Grabi. Był poza tym promotorem licznych prac magisterskich realizowanych w Instytucie Ekologii i Ochrony Środowiska oraz formalnym opiekunem grup studenckich i pełnomocnikiem dziekana wydziału w sprawach dotyczących studentów.

Upowszechnianiem wiedzy, obok rozległej działalności dydaktycznej, jest także Jego aktywność popularyzatorska. Swą rozległą wiedzę o ekologii antarktycznych okrzemek uprzystępnił szerszemu gronu niespecjalistów w obszernym artykule popularnonaukowym opublikowanym w kwartalniku Kosmos w 1998 r.

Ukoronowaniem, ale nie zakończeniem, bogatej i barwnej kariery Profesora jako naukowca i zasłużonego nauczyciela akademickiego było nadanie Mu w roku 2002 tytułu naukowego profesora nauk biologicznych. Niedługo minęłoby pięćdziesiąt lat Jego pracy jako nauczyciela akademickiego – badacza i pedagoga.

Odszedł człowiek oddany pracy naukowej

Odszedł od nas uczony, którego zawsze cechowała żelazna konsekwencja i wytrwałość w realizacji naukowych pasji i zamierzeń. Pozostając wiernym obiektowi swoich zainteresowań przedstawił w bogatym dorobku szeroki wachlarz rozmaitych aspektów biologii glonów widzianych w bardzo rozległym spektrum biogeograficznych regionów i siedlisk. Odszedł człowiek oddany pracy naukowej nacechowanej skrupulatnością i solidnością.

Pożegnaliśmy zaangażowanego oraz rzetelnego nauczyciela akademickiego, promotora licznych rozpraw i przewodnika studentów podczas ich przyrodniczych eksploracji. Był dzielnym człowiekiem, który potrafił godnie przeciwstawić się najtrudniejszym nawet doświadczeniom ludzkiego bytu, człowiekiem odpowiedzialnym w pracy zawodowej i w życiu osobistym.

Dziękujemy Panu Profesorowi za przebytą z nami drogę, za pracę ze studentami biologii, za naukową eksplorację dalekiej Terra Australis Incognita , za prowadzone z nami prace naukowe, za stałą życzliwą obecność.

Cześć Twojej pamięci nauczycielu, poszukiwaczu i podróżniku!

Jacek Siciński