Profesor Leokadia Kłyszejko-Stefanowicz – uczona i nauczyciel akademicki (1923–2017)

05-04-2017

Profesor Leokadia Kłyszejko-Stefanowicz, emerytowany profesor Uniwersytetu Łódzkiego, twórca i pierwszy kierownik Katedry Cytobiochemii UŁ, wybitna uczona, zasłużony nauczyciel akademicki i wychowawca wielu pokoleń młodzieży zmarła 27 lutego.


W Jej osobie straciliśmy wspaniałego biochemika, człowieka o nieprzeciętnej wiedzy i pasji naukowej, niedoścignionej etyce zawodowej i wielkim autorytecie, osobę niezwykłej wrażliwości i życzliwości. Długa jest lista osiągnięć Profesor. Należą do nich zarówno oryginalne wyniki badań, które na trwałe weszły do wiedzy w zakresie biochemii jądra komórkowego, autorstwo i współautorstwo do dziś wykorzystywanych podręczników akademickich, jak i wyjątkowo aktywny udział w tworzeniu na Uniwersytecie łódzkim szkoły biochemicznej. Należała do pierwszej powojennej generacji polskich biochemików. Urodziła się 1 kwietnia 1923 r. w Lidzie (pow. Nowogródek), gdzie mieszkała do końca roku 1945. Po ewakuacji ze wschodnich terenów Polski od 19 grudnia 1945 r. zamieszkała w Łodzi. Studia wyższe odbyła na Wydziale Stomatologicznym, będącym do 1949 r. w strukturze Uniwersytetu Łódzkiego, a następnie na Wydziale Lekarskim Akademii Medycznej w Łodzi. W roku 1951 uzyskała dyplom lekarza stomatologa, a w 1963, dyplom lekarza medycyny.

Działalność zawodowa Profesor związana była od początku i nieprzerwanie, do przejścia na emeryturę w roku 1993, z Uniwersytetem Łódzkim i pierwszą w Polsce Katedrą Biochemii utworzoną 1 września 1945 r. na Wydziale Matematyczno-Przyrodniczym przez prof. Antoniego Dmochowskiego. Uczona zatrudniona została w tej katedrze 1 stycznia 1950 r., zajmując kolejno stanowiska od zastępcy asystenta do profesora zwyczajnego. Stopień doktora nauk przyrodniczych uzyskała w roku 1961 roku na podstawie rozprawy z zakresu deoksyrybonukleoprotein trzustki bydlęcej, a stopień naukowy docenta w 1965 r. na podstawie pracy habilitacyjnej nt. deoksyrybonukleoprotein trzustki bydlęcej i niejednorodności histonów tego narządu. Tytuł naukowy profesora nadzwyczajnego nauk przyrodniczych został Jej nadany w 1973, a profesora zwyczajnego nauk przyrodniczych w 1986 r.

Jej zainteresowania naukowe niemal od początku skoncentrowały się wokół biochemii chromatyny i funkcjonalnej roli białek jądrowych w komórkach prawidłowych i patologicznych. Dzięki własnej pracy badawczej oraz owocnym wysiłkom w zakresie doskonalenia warsztatu metodycznego stworzyła na Uniwersytecie Łódzkim zespół zajmujący się udziałem histonów i białek niehistonowych w strukturze i funkcji aparatu genetycznego organizmów wyższych w procesach różnicowania komórkowego oraz transformacji nowotworowej. Należy podkreślić, że Profesor jest autorem pierwszej w piśmiennictwie polskim monografii pt. Histony (PWN 1967), a w kraju zainicjowała badania białek niehistonowych. Praca nad tymi zagadnieniami była realizowana w latach 1973–1990 w problemie węzłowym Molekularne podstawy procesów życiowych u drobnoustrojów i w organizmach wyższych; w latach 1975–1990, Programie Rządowym Zwalczanie chorób nowotworowych; w latach 1992­–1995, II Polsko-Amerykańskim Wspólnym Funduszu im. M. Skłodowskiej-Curie przy Ministrze Zdrowia i Opieki Społecznej.

Duży wpływ na Jej pracę badawczą miały niewątpliwie staże naukowe odbyte we Francji w Laboratorium Biochemii Nukleoprotein kierowanym przez prof. Yvonne Khouvine i w Institut de Biologie Physico‑Chimique w Paryżu oraz w USA w laboratorium prof. Lubomira S. Hnilicy w Department of Biochemistry, University of Texas, M.D. Anderson Hospital and Tumor Institute w Houston.

Wielostronne zainteresowania, talent eksperymentatorski, intuicja naukowa, dociekliwość i sumienność zaowocowały znaczną liczbą publikacji i wykształceniem wielu uczniów. Dorobek publikacyjny Profesor obejmuje 225 pozycji, w tym dwie książki, cztery monografie, dwa monograficzne rozdziały w książkach wydanych przez CRC Press (USA, 1983, 1989), dziewięćdziesiąt dwie oryginalne prace twórcze (w tym pięćdziesiąt w czasopismach zagranicznych, a dziewiętnaście w czasopismach polskich o zasięgu międzynarodowym), czternaście artykułów przeglądowych, dziewięćdziesiąt pięć komunikatów naukowych (w tym trzydzieści trzy na kongresach i zjazdach międzynarodowych) oraz szesnaście rozdziałów w skryptach i podręcznikach. Ponadto była redaktorem dwóch skryptów i kolejnych wydań podręcznika Ćwiczenia z biochemii (PWN), tłumaczem czterech rozdziałów w polskich wydaniach podręcznika amerykańskiego Harper’s Biochemistry (PZWL), opracowała trzydzieści osiem haseł do internetowej wersji Leksykonu nowych nazw i pojęć w biochemii i biologii molekularnej (L. Konarska red.) Polskiego Towarzystwa Biochemicznego.

Profesor L. Kłyszejko-Stefanowicz cechował zawsze niezwykły dar mobilizowania do pracy naukowej. Dzięki inicjatywie i umiejętności podejmowania właściwych decyzji potrafiła stworzyć atmosferę zaufania i harmonijnej pracy w kierowanych przez siebie zakładach i katedrze. Szczerze cieszyła się osiągnięciami nie tylko najbliższych współpracowników i uczniów, ale także innych kolegów z instytutu oraz wydziału. Nawiązane przez Nią kontakty naukowe z prof. G. Biserte (Institut de Recherches sur le Cancer, Lille, Francja), prof. L. S. Hnilicą (Department of Biochemistry, Vanderbilt University, Nashville, USA), prof. J-F. Chiu (Department of Biochemistry, University of Vermont, Burlington, USA), a także z prof. Amalią Słomiany, byłą magistrantką (Research Center University of Medicine and Dentistry of New Jersey, Newark, USA), stały się pomostem umożliwiającym odbycie zagranicznych staży naukowych zarówno współpracownikom uczonej, jak i osobom spoza Jej zespołu.

Pod kierunkiem Profesor powstało osiemdziesiąt sześć prac magisterskich. Wypromowała dziewięciu doktorów i była opiekunem czterech doktorów habilitowanych, z których wszyscy uzyskali nominacje profesorskie.

Niestrudzony badacz, zawsze przykładała wielką wagę do dydaktyki, stale unowocześniając treści wykładowe poprzez wprowadzanie do nich ostatnich osiągnięć nauki światowej. Jej wykłady cechowały się ogromną różnorodnością i obejmowały biochemię, biochemię struktur komórkowych, biochemię kliniczną i cytobiochemię. Wśród licznych wykładów monograficznych dla studentów oraz doktorantów znalazła się, m.in., problematyka związana ze strukturą białek i ich metabolizmem, anabolizmem i katabolizmem aminokwasów, biochemią białek jąder komórkowych. Poświęcała również swój cenny czas na popularyzację wiedzy przeprowadzając wykłady z biochemii białek dla nauczycieli szkół średnich oraz odczyty i referaty w liceach ogólnokształcących. Wykazywała wielki talent i umiejętności w przekazywaniu trudnych treści w sposób przystępny, błyskotliwy, posługując się zawsze piękną polszczyzną, zyskując szacunek słuchaczy i stanowiąc niedościgniony wzór dla swoich pracowników.

Z inicjatywy i pod redakcją Profesor ukazały się dwa skrypty ćwiczeniowe oraz podręcznik Ćwiczenia z biochemii (PWN). Ta ostatnia pozycja cieszy się do dzisiaj uznaniem wśród studentów i nauczycieli akademickich nie tylko ośrodka łódzkiego, o czym najlepiej świadczy fakt, że jakkolwiek pierwsze wydanie tego podręcznika pojawiło się w roku 1972, to jego unowocześnione wydania ukazywały się w kolejnych latach, w tym ostatnie w 2011 r.

Po przejściu na emeryturę w  roku 1993, uczona nie rozstała się z Uniwersytetem Łódzkim. Przez wiele lat prowadziła nadal wykłady z cytobiochemii, uczestniczyła w zebraniach naukowych Katedry Cytobiochemii UŁ, brała udział w pracach wydziałowej komisji ds. przewodów doktorskich. Żywo interesowała się badaniami naukowymi oraz kształceniem kadry, wspierała swoich uczniów cennymi radami i wskazówkami. O Jej aktywności zawodowej i ogromnej pracowitości najlepiej świadczy fakt, że właśnie w tym okresie napisała podręcznik pt. Cytobiochemia. Biochemia niektórych struktur komórkowych , który ukazał się nakładem PWN w  1995 i 1998 r., a jego rozszerzone i unowocześnione wydanie w roku 2002. Zdaniem recenzentów wspomniany podręcznik jest dziełem wybitnym, klasy światowej, napisanym z prawdziwym talentem dydaktycznym, wypełniającym istotną lukę wydawniczą z zakresu biochemii komórki. Stanowi doskonałe źródło wiedzy o poszczególnych elementach strukturalnych i wydarzeniach molekularnych w komórce tak dla studentów i pracowników wydziałów przyrodniczych szkół wyższych i placówek PAN, jak również nauczycieli szkół średnich. Wyrazem uznania wartości merytorycznej i dydaktycznej podręcznika było uhonorowanie Profesor w 1996 r. Nagrodą Ministra Edukacji Narodowej. W tym samym roku została laureatką pierwszej edycji Nagrody im. Antoniego Dmochowskiego, przyznawanej przez Polskie Towarzystwo Biochemiczne za najlepszy podręcznik biochemiczny.

Profesor pełniła wiele funkcji na Uniwersytecie Łódzkim. Była organizatorem i kierownikiem Zakładu Biochemii Ogólnej (1968–1970), a od 1984 r. do przejścia na emeryturę – Zakładu Biochemii Struktur Komórkowych, przemianowanego rok później na Zakład Cytobiochemii Instytutu Biochemii i Biofizyki UŁ, a w 1992 roku na Katedrę Cytobiochemii Instytutu Biochemii UŁ; prodziekanem ds. dydaktyki biologii na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi UŁ w niełatwych latach 1981–1984; zastępcą przewodniczącego Komisji ds. Badań Naukowych UŁ (1978–1981); pełnomocnikiem rektora ds. współpracy z Uniwersytetem w Hanoi; przez jedenaście lat szefem służby Medyczno-Sanitarnej Zakładowego Oddziału Samoobrony UŁ (1969–1980). Była aktywnym członkiem Łódzkiego Towarzystwa Naukowego i Polskiego Towarzystwa Biochemicznego. Pełniła, m.in., funkcję przewodniczącej Wydziału Nauk Matematyczno-Przyrodniczych ŁTN (1975–1982), wiceprzewodniczącej Oddziału Łódzkiego (1967–1971) i wiceprzewodniczącej Zarządu Głównego (1977–1980) Polskiego Towarzystwa Biochemicznego.

Fot. ze zbiorów Leokadii Kłyszejko-Stefanowicz

Humanistyczne podejście do ludzi i świata, wielka pasja badawcza, perfekcyjne wywiązywanie się ze wszystkich obowiązków sprawiały, że Profesor – uznany autorytet naukowy, osoba życzliwa, chętnie służąca swoją radą i pomocą – cieszyła się powszechnym uznaniem, szacunkiem i szczerą sympatią. Całe swoje pracowite życie i ogromny entuzjazm poświęciła nauce i nauczaniu. Praca była wartością wysoko przez Nią cenioną. Jeszcze tydzień przed śmiercią, kiedy z prof. Zofią Kiliańską i Anną Lipińską odwiedziłyśmy Ją w szpitalu Jonschera mówiła: Wy tu nie przychodźcie tylko pracujcie.

Za działalność naukową, dydaktyczną i wychowawczą została uhonorowana wieloma prestiżowymi wyróżnieniami i wysokimi odznaczeniami, w tym: Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (1974), Nagrodą Zespołową Sekretarza Naukowego PAN (1981), Nagrodą Zespołową Wydziału Nauk Biologicznych PAN (1984), Medalem Komisji Edukacji Narodowej (1993), Nagrodami indywidualnymi Ministra Edukacji Narodowej (1993, 1996), Nagrodą im. Profesora Antoniego Dmochowskiego (1996), Nagrodą Rektora UŁ za najlepszy podręcznik akademicki (2000, 2003), Medalem im. Profesora Antoniego Dmochowskiego (2000), członkostwem honorowym Łódzkiego Towarzystwa Naukowego (2003), Medalem Universitas Lodziensis Merentibus (2007), Nagrodą Naukową Łódzkiego Towarzystwa Naukowego (2008).

Profesor Leokadię Kłyszejko-Stefanowicz pożegnaliśmy 1 marca. Spoczęła w grobie rodzinnym na cmentarzu rzymskokatolickim Doły w Łodzi. Bardzo trudno pogodzić się z Jej odejściem. Odszedł od nas Człowiek o niezwykłej osobowości, ujmujący skromnością i wrażliwością. Każdą próbę podkreślenia czy upublicznienia Jej osiągnięć kwitowała stanowczo: Absolutnie nie, broń Boże!

Oprac.: Wanda Małgorzata Krajewska