Czerń i czerwień

05-04-2017

Francuski historyk, antropolog i historyk sztuki, Michel Pastoureau stwierdził niegdyś, że mówienie i pisanie o kolorach dawnych epok jest rzeczą trudną i delikatną. Wynika to przede wszystkim z trudności, jakie sprawia postrzeganie koloru jako kompleksowego przedmiotu badań historycznych.


Pierwsze trudności, dokumentacyjne, wynikają z różnorodności kolorów, podłoża i stanu, w jakim każdy z nich przetrwał. Kolory z dawnych epok, które się zachowały, są barwami pokrytymi patyną czasu i oglądamy je dziś w zupełnie innym oświetleniu. Problemy metodologiczne ujawniają się, kiedy próbujemy zrozumieć zasady funkcjonowania koloru, jego specyfikę i symbolikę na obrazie czy w dziele sztuki. Stawiamy sobie wówczas pytanie, według jakich teorii należy kolor odkodować, aby trafnie go odczytać we właściwym mu przedziale czasowym. Wreszcie, w kwestii kłopotów epistemologicznych, warto nadmienić, że dziś znamy widmo optyczne Newtona, okrąg chromatyczny oraz rozumiemy zależność między kolorami pierwszymi a kolorami uzupełniającymi, spektralną klasyfikację kolorów oraz różnice między kolorami ciepłymi i zimnymi podczas gdy niegdyś kolory postrzegano całkiem inaczej…

Strona tytułowa Ikonologii, in Roma, per gli Heredi di Gio. Gligliotti, 1593 (ed. prin.)

Strona tytułowa Ikonologii, in Roma, per gli Heredi di Gio. Gligliotti, 1593 (ed. prin.)

Ikonologia Cezarego Ripy

W kontekście tych wszystkich problemów, Ikonologia Cezarego Ripy (1560– 1625), włoskiego badacza sztuki i erudyty (wszystkie cytaty wykorzystywane dalej w tekście pochodzą z jego dzieła w przekładzie Ireneusza Kani, Universitas, Kraków 2002), zdaje się być ciekawym tematem badawczym oraz intrygującym źródłem dotyczącym symboliki kolorów. I chociaż w tym ikonograficznym kompendium kolor nie istnieje sensu stricto na żadnym z drzeworytów, to króluje on w każdym opisie znajdującym się pod nimi. Ikonologia Ripy jako antologia personifikacji różnych pojęć abstrakcyjnych, uczuć i idei tworzona była z myślą o malarzach, rytownikach, rzeźbiarzach i architektach, którzy mogli czerpać do swych dzieł gotowe inspiracje na temat wizerunku Cnoty, Miłości, Wymowy czy Przestrachu. Przyjrzyjmy się więc, w jaki sposób Ripa pokolorował symbole i alegorie zamieszkujące jego wyobraźnię, a w szczególności zatrzymajmy się wszędzie tam, gdzie w opisach pojawiają się czerń i czerwień.


Kolorowe postaci

Galeria postaci Ripy jest zamieszkana zarówno przez mężczyzn, jak i kobiety. Jednym i drugim towarzyszą często atrybuty, które mają na celu potęgować alegoryczne wyobrażenie ich samych. Są to głównie rośliny, zwierzęta, przedmioty, ale także różnego rodzaju szaty, w które przyozdobione są postaci. Te ostatnie zostały barwione na wiele kolorów, a symbolika użytego w opisie koloru jest często dokładnie wyjaśniana przez samego autora. W przypadku czarnego odzienia czytelnika zaskakuje nie tylko liczba postaci, którym przypisany jest ten kolor, ale również i występująca między nimi rozbieżność tematyczna. W jaki sposób Ripa uzasadnia użycie tego samego koloru, opisując różnorodne alegorie? Z czego wynika taka czy inna symbolika czerni?

Kanon barw

Strony tytułowa Le Blason des couleurs de Jacques d’Enghien Sicile, Paris, pour Antoine Hoüic, 1582

Strony tytułowa Le Blason des couleurs de Jacques d’Enghien Sicile, Paris, pour Antoine Hoüic, 1582

Liczba barw, ich intensywność oraz rozmieszczenie na osi kolorów (biały, żółty, czerwony, zielony, niebieski, czarny) zostały ustalone przez Arystotelesa. Ten system, odkryty na nowo w XII i obowiązujący w nauce aż do XVII wieku, był popularyzowany, między innymi, w różnego rodzaju praktycznych podręcznikach, służących do komponowania insygniów, godeł czy herbów. Pośród całej gamy podręczników, które przekazywały informacje o kolorach, ich symbolice oraz zawierały wskazania do użycia tego bądź innego koloru, należy wspomnieć, między innymi, o  Le Blason des couleurs de Jacques d’Enghien Sicile (1495). W tym bardzo popularnym i wielokrotnie wznawianym przez cały szesnasty wiek przewodniku po zasadach kolorystycznych w herbach, znajdujemy wiele informacji na temat właściwości fizycznych czerni, które, jak zobaczymy, bez wątpienia zainspirowały Ripę w przedstawieniu postaci w  Ikonologii.

Symbolika czerni

W pierwszej kolejności Le Blason des couleurs informuje, że czerń wyobraża ziemię, która symbolizuje smutek . Powyższa zależność między czernią a smutkiem w pierwszej kolejności odnajduje swoje odzwierciedlenie w  Ikonologii. Przedstawiając bowiem Zmartwienie, Ripa opisuje je jako rozczochraną niewiastę, która trzyma w prawej ręce trzy młoty, a w lewej – serce. Odziana jest na czarno , wyjaśnia autor, ponieważ hołubi czarne, mroczne myśli, bezustannie dręczące jej duszę i serce, całkiem tak, jak gdyby bez przerwy dręczyły ją uderzenia młotów . Personifikacja Tragedii, która kojarzy się zdecydowanie ze smutkiem, jest również w Ikonologii przystrojona w czerń. W wyjaśnieniu Ripy czytamy, że Tragedia odziewa się na czarno, gdyż taki melancholijny strój bardzo przystoi tego rodzaju Poezji, mówiącej wszak tylko o klęskach i ruinie władców mrących śmiercią gwałtowną i okrutną .

Smutek w naturalny sposób pociąga za sobą ból, żałobę i śmierć. Le Blason des couleurs proponuje więc w następnej kolejności przypisywać czerń osobom cierpiącym, ponieważ jest to kolor, jak czytamy, najbardziej pokorny ze wszystkich . Ripa chętnie korzysta z tej symboliki w przedstawieniu personifikacji Strapienia, Boleści czy Żalu. Proponuje wtedy malować człeka pogrążonego w smętku i melancholii, ubranego w tunikę szarą, niemal czarną. Kolor czarny bowiem, przypomina Ripa, oznacza zupełny upadek oraz mroki śmierci, do której prowadzą żale i zgryzoty . Również personifikacje Rozmyślanie o śmierci oraz sama Śmierć odziane są w kolor czarny.

Drugą fizyczną właściwością czerni wyjaśnianą w  Le Blason des couleurs był fakt, że na arystotelesowskiej osi kolorów jest ona najbardziej oddalona od jasności i tym samym może symbolizować ciemność . Czerń jako brak światła jest przedstawiana w znaczeniu przenośnym i interpretuje się ją jako zło, brak czystości, brak światła mądrości bądź światła łaski bożej. I tak do personifikacji Skłonności Ripa wykorzystuje, na przykład, młodą kobietę w  szacie, której pierwsza połowa jest biała , a lewa czarna . W wyjaśnieniu do drzeworytu czytamy, że  biel i czerń szaty oznaczają dobro i zło, ku którym ciąży skłonność, jako że biel oznacza światło, a więc dobro, czerń zaś – ciemności, a więc zło . Inna personifikacja, Acedia, jest natomiast przedstawiona jako stara, brzydka i niechlujnie ubrana kobieta, która przechyla czoło przewiązane czarną opaską. Ta ostatnia ma wskazywać według Ripy brak światła mądrości oraz prawdę, że  umysł acedyka uległ otępieniu, które człowieka przyprawia o głupotę i bezmyślność . Jako przedstawienie Grzechu z kolei, autor Ikonologii proponuje postać młodzieńca – ślepego, nagiego i czarnego. Ten wybór uzasadnia w następujący sposób: mężczyzna jest nagi i czarny, gdyż grzech wyzuwa z wdzięku i pozbawia czystości właściwej cnocie, stawiając człowieka w obliczu groźby popadnięcia w ruinę niepewnej śmierci, jako że ciągnie go do Piekła .

Personifikacja Tragedii w Ikonologii Ripy

Personifikacja Tragedii w Ikonologii Ripy

Ryc.: Cesare Ripa, L'iconologia e le sue fonti, Università di Bergamo

Kolejną cechą czerni cytowaną przez Le Blason des couleurs , a następnie wykorzystaną przez Ripę, jest określenie jej jako „ koloru stałego, czyli takiego, który już nie łączy się z innymi barwami . W Ikonologii ta cecha czerni pojawia się w dwóch wariantach: negatywnym i pozytywnym. Ten pierwszy jest widoczny w przedstawieniu personifikacji Uporu. Ripa opisuje Upór jako niewiastę ubraną na czarno, uzasadniając, że czarny ubiór bardzo przystoi uporowi, bo tak jak ufarbowane na czarno sukno żadnej innej barwy przyjąć już nie może, tak też człowieka upierającego się przy jednym poglądzie nie sposób żadną racją zwrócić ku światłu udowodnionej mu prawdy . W uzupełnieniu do opisu Ripa dodaje, że czarny kolor ubioru oznacza stałość, niewzruszoność i ignorancję, rezultaty omroczenia, z czego rodzi się upór .

Personifikacja Acedii w Ikonologii Ripy

Personifikacja Acedii w Ikonologii Ripy

Ryc.: Cesare Ripa, L'iconologia e le sue fonti, Università di Bergamo

Pozytywy wydźwięk czerni jest natomiast w  Ikonologii reprezentowany przez dwie Potajemność oraz Pamięć. Autor Ikonologii wyobraża sobie Potajemność jako poważną kobietę w czarnej szacie z uwagi na to, że czarny kolor oznacza głęboką konfidencję, jako że czerń nie przechodzi w inne kolory . Podobnie osoba wierna i spolegliwa nie przekazuje sekretu innym, podkreśla Ripa, lecz zachowuje go w głębokiej konfidencji . Pamięć natomiast jest przedstawiana jako kobieta w wieku średnim, ubrana na czarno i występująca w towarzystwie czarnego psa. Ripa wyjaśnia, że odziewa się ją na czarno, bo kolor ten oznacza stałość i niezmienność. Czarnego psa przedstawia się dla tej samej przyczyny, co i czarny kolor ubioru, a także jakoż zwierzę o znakomitej pamięci.

Atrybut czerwieni

Czerwień podobnie jak czerń miała w dawnym systemie kolorów własne, specyficzne właściwości, z których następnie chętnie wywodzono i upowszechniano przenośne znaczenie tego koloru. Le Blason des couleurs dostarcza nam wielu informacji na temat czerwieni, w pierwszej kolejności jako koloru, który wyobraża ogień, gdyż jest najbardziej lśniący zaraz po słońcu . W Ikonologii odnajdujemy tę symbolikę dosyć często, szczególnie w opisie personifikacji Ognia (kobieta z płonącym Feniksem na głowie, ubrana na czerwono), Wschodu (chłopczyk o czerwonej karnacji odziany w czerwoną szatę) czy upalnego regionu Italii – Kalabrii (kobieta o ciemnej karnacji ubrana na czerwono).

Cnota bliźniego

Powołując się na Pismo święte, Le Blason des couleurs przedstawia również czerwień jako kolor przynależny cnocie miłości i bliźniego . Idąc za tą symboliką, Ripa ubiera personifikację Miłości bliźniego również na czerwono i przedstawia ją jako niewiastę z językami płonącego ognia na głowie. Kolor czerwony ma pouczać, że  miłość bliźniego nigdy nie ustaje w swym zwykłym działaniu, czyli kochaniu . Równie ciekawie przedstawia autor Ikonologii Zbożny afekt i Kuratelę. Pierwsza personifikacja – Zbożny afekt – jest przedstawiona pod postacią panny o białej cerze i pięknej powierzchowności, z oczyma wyłupiastymi i orlim nosem, ze skrzydłami u ramion. Odziewa się ją na czerwono, jak tłumaczy Ripa, ponieważ jest siostrą miłości bliźniego, której ten kolor przystoi . Również i druga z postaci, Kuratela, ubrana jest na czerwono, gdyż w świętych pismach kolor ten oznacza cnotę miłości i miłość bliźniego, które bardzo przystoją osobom sprawującym opiekę nad wychowankami.

Krew

Kolejną właściwością czerwieni jest utożsamianie jej z kolorem krwi. Le Blason des couleurs szczególnie podkreśla tę zależność, z której Ripa korzysta we właściwy sobie, dwojaki sposób. Z jednej strony bowiem utożsamia czerwień ze złymi emocjami i postawami człowieka, które mogą w konsekwencji prowadzić do tragicznych czynów zakończonych nie inaczej, niż właśnie rozlewem krwi. I tak na przykład Niezgodę przedstawia jako kobietę, która czoło ma owinięte zakrwawionymi, ergo czerwonymi przepaskami, Zniewagę włoski autor widzi jako młodą kobietę o strasznym wyglądzie z ogniem w oczach i ubraną na czerwono , Zemstę, natomiast, wyobraża sobie Ripa jako kobietę w zbroi, odzianą dodatkowo na czerwono. Należy ją też przedstawiać ze sztyletem w dłoni, aby ukazać spontaniczny akt woli śpieszącej pomścić doznane krzywdy rozlewem krwi . Galerię krwawych postaci zamyka Zabójstwo, wyobrażane jako szpetny człowiek w płaszczu koloru czerwonego, który w prawej ręce trzyma skrwawiony miecz . Z drugiej strony Ripa wykorzystuje symbolikę czerwieni jako krwi, którą wiąże ze zdecydowanie pozytywnymi emocjami, na przykład, z niewinnym wstydem. Opis Cnej wstydliwości przedstawia nam bowiem powabnego wyglądu niewiastę z policzkami zaczerwienionymi […], która ubrana jest na czerwono . Wstydliwość zaś ubieramy na czerwono, wyjaśnia Ripa, dlatego że jest to kolor przepiękny u dziewic i młodzieniaszków i bardzo przystojący Wstydowi jako znak ich skromności .

Afekty

Personifikacja Grzechu w Ikonologii Ripy

Personifikacja Grzechu w Ikonologii Ripy

Ryc.: Cesare Ripa, L'iconologia e le sue fonti, Università di Bergamo

Czerwień w dawnych epokach to kolor nie tylko samej krwi, ale również wszelkich nagłych afektów z nią związanych. Le Blason des couleurs wiąże czerwień z gniewem i z wściekłością. W Ikonologii odnajdujemy całą gamę postaci w czerwonych szatach, które możemy z całą pewnością zaliczyć do personifikacji afektów i pojęć związanych z nagłym uderzeniem krwi do mózgu. Ciekawe jest również, że Ripa przypisuje czerwień także do sytuacji, gdzie przyspieszony przepływ krwi wiąże się ze zdecydowanie pozytywnym uczuciem bądź pojęciem.


Personifikacja Miłości bliźniego w Ikonologii Ripy

Personifikacja Miłości bliźniego w Ikonologii Ripy

Ryc.: Cesare Ripa, L'iconologia e le sue fonti, Università di Bergamo

Zacznijmy przegląd od afektów zgubnych dla człowieka i przyjrzyjmy się Gniewowi. Ripa widzi go jako niewiastę w szacie czerwonej wyszywanej na czaro , która jest dodatkowo ślepa i ma pianę na ustach. Wyjaśniając kolorystykę ubrania, autor podkreśla, że ubiera gniew właśnie tak, ponieważ rodzi się on ze wzburzenia krwi i zawsze dąży do zemsty gwoli szkody i śmierci innych . Podobnie sytuacja przedstawia się w przypadku Bicza Bożego , kolejnej postaci w  czerwonej szacie z biczem w prawej dłoni, piorunem w lewej . Kolor czerwony ma symbolizować, jak chce Ripa, gniew i zemstę . Nasz przegląd złych afektów w czerwieni niech zwieńczy personifikacja Śmiertelnej wrogości . Ripa postrzega ją jako kobietę zakutą w pancerz, która ubrana jest na czerwono. Kolor czerwony ma symbolizować po raz kolejny, precyzuje Ripa, nic innego jak sierdzistość i zemstę .

W przypadku afektów i pojęć pozytywnych związanych z czerwienią i z krwią, w Ikonologii występują one głównie w kontekście twórczości pisanej, retoryki, a zwłaszcza actio – wygłaszania mowy. Pierwsza z personifikacji, Inwokacja, opisana jest jako kobieta ubrana na czerwono , która ponad głową ma jeden płomień, a kolejny wychodzi jej z ust. Ripa jednak nie wyjaśnia, w jaki sposób należy interpretować kolor jej szat. Przedstawiając natomiast Wymowę, pisarz nie pozostawia czytelnikom żadnych wątpliwości co do symboliki koloru jej ubioru. W opisie czytamy bowiem: kobieta ubrana na czerwono, w prawej ręce trzymająca księgę […] Czerwony ubiór wskazuje, że przemowa powinna być pełna wzburzenia i afektu tak, by mówca zaczerwienił się na twarzy, skutkiem czego jego oracja będzie dobitniejsza i bardziej przekonująca .

Muzeum wyobraźni

W swoim barwnym repetytorium symboli Cezare Ripa jawi się nam jako ciekawy kolorysta, głęboko zakorzeniony w arystotelesowskiej tradycji koloru. Jego słownik pojęć, ujętych na sposób emblematyczny – wizerunki alegoryczne pojęć – wzbogacony został ciekawym komentarzem, który stanowi cenne źródło na temat symboliki koloru oraz jego percepcji na przełomie szesnastego i siedemnastego wieku. Słowo, które w czasach Ripy miało uzupełniać obraz w myśl zasady ut pictura poesis, dla nas staje się głównym źródłem w uzupełnieniu znaczeń symbolicznych czerni i czerwieni w dawnych epokach. Smutek, ból, żałoba, śmierć, zło, brak czystości, ale również zaufanie, stałość i niezmienność – oto główne symbole czerni, które odnajdujemy w galerii Cezarego Ripy. Ogień, ciepło, miłość do bliźniego, wymowa, wstyd, ale również gniew, wojna, wrogość czy zemsta, oto główne symbole czerwieni w tym samym dziele. Gdy przechadzamy się po muzeum wyobraźni Cezarego Ripy, nie grozi nam monotonia. Mimo iż widzimy jeden i ten sam kolor, to jednak w zależności od wybranej postaci przybierać on może dwa przeciwstawne odcienie i, co za tym idzie, odmienne znaczenia.

Magdalena Koźluk