Pamięci twórcy łódzkiego ośrodka geografii społeczno-ekonomicznej

02-12-2016

W tym roku niebawem minie setna rocznica urodzin zmarłego w roku 1987 prof. Ludwika Straszewicza, wybitnego geografa, twórcy łódzkiego ośrodka geografii społeczno-ekonomicznej. Okazją do przypomnienia postaci uczonego było spotkanie zorganizowane 15 czerwca na Wydziale Nauk Geograficznych Uniwersytetu Łódzkiego. Uroczystość stanowiła też znakomity pretekst do nawiązania do historii łódzkiej antropogeografii i przedstawienia obecnego jej stanu, siedemdziesiąt lat od podjęcia kształcenia i badań geograficznych w nowo utworzonej wówczas uczelni oraz piętnaście lat od powołania na niej Wydziału Nauk Geograficznych jako podstawowej jej jednostki organizacyjnej.

Profesor Ludwik Straszewicz

Profesor Ludwik Straszewicz

Fot. ze zbiorów T. Marszała


Spotkanie otworzył prof. Tadeusz Marszał, dziekan wspomnianego wyżej wydziału, który po krótkim powitaniu zaproszonych gości przypomniał najważniejsze fakty z życia L. Straszewicza. Przybliżeniu postaci profesora, nie tylko z perspektywy jego osiągnięć naukowo-dydaktycznych, ale także wyjątkowych przymiotów nieprzeciętnego człowieka idącego przez życie tak, by  ślady jego stóp przetrwały go , służyło ilustrowane zdjęciami wystąpienie trójki geografów młodszego pokolenia (dr Marty Borowskiej-Stefańskiej, mgr. Michała Kowalskiego i dr. Szymona Wiśniewskiego), którzy przywołali spisane wspomnienia uczniów i współpracowników uczonego. Wspomnienia te są świadectwem nie tylko o nauczycielu przywiązującym wielką wagę do kształcenia kadr naukowych, naukowcu pełnym pomysłów i inicjatyw badawczych, o szerokich zainteresowaniach i  zdroworozsądkowym podejściu do wyników analiz naukowych, silnie zmotywowanym do realizacji założonych celów oraz świetnym organizatorze. Było to także wspomnienie przyjaznego i bezpośredniego szefa, mistrza, nauczyciela zainteresowanego nawiązaniem osobistych kontaktów z uczniami, człowieka życzliwego i serdecznego, wychowanego w duchu głębokiego patriotyzmu, odznaczającego się wielką kulturą osobistą, gotowego do dzielenia się doświadczeniem życiowym, człowieka, który cieszył się zasłużoną opinią autorytetu moralnego. Podkreślano wkład profesora – reprezentującego ustalony system wartości, silnie skorelowany z jego postawą i poglądami – w kształtowanie postaw patriotycznych młodszego pokolenia geografów, tak podczas rozmów, w trakcie których uzupełniał luki swoich uczniów w ocenzurowanej wiedzy o kraju ojczystym, spotkań organizowanych w rocznicę odzyskania niepodległości czy w okresie rodzenia się ruchu solidarnościowego.

Jubileusz 70-lecia urodzin i 30-lecia pracy uczonego na Uniwersytecie Łódzkim; na zdjęciu od lewej: prof. Ludwik Straszewicz, prof. Leszek Wojtczak, rektor UŁ i prof. Marek Koter

Jubileusz 70-lecia urodzin i 30-lecia pracy uczonego na Uniwersytecie Łódzkim; na zdjęciu od lewej: prof. Ludwik Straszewicz, prof. Leszek Wojtczak, rektor UŁ i prof. Marek Koter

Fot. ze zbiorów T. Marszała

Ważnym punktem spotkania była moderowana przez prof. T. Marszała dyskusja panelowa z udziałem uczniów L. Straszewicza, profesorów: Jerzego Dzieciuchowicza, Jolanty Jakóbczyk-Gryszkiewicz, Marka Kotera i Andrzeja Suliborskiego, w której podjęto próbę oceny znaczenia dokonań mistrza dla dalszego rozwoju łódzkiej geografii społeczno-ekonomicznej, w tym kierunków realizowanych badań. Podkreślono, iż nie byłoby Wydziału Nauk Geograficznych w dzisiejszym kształcie, gdyby nie profesor i ukształtowana pod jego wpływem tradycja badawcza. Mimo znaczącego wzrostu liczebności kadry naukowej i wiązanej z tym nieuchronnej dezintegracji organizacyjnej oraz wymiany pokoleniowej, fundamenty położone w okresie działalności uczonego stanowią o tożsamości łódzkiego ośrodka geograficznego i mają istotne znaczenie dla jego współczesnego funkcjonowania.

Kontynuację tej dyskusji stanowiły wypowiedzi: prof. Marii Tkocz z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Anity Wolaniuk z UŁ, prof. Adama Jelonka z Uniwersytetu Jagiellońskiego, dr Anny Niżnik (UŁ), Jarosława Fischbacha (geograf, podróżnik) oraz Marzenny Straszewicz, córki profesora.

W dalszej części spotkania prof. Bogdan Włodarczyk, dziekan-elekt, poinformował o dwóch inicjatywach mających na celu utrwalenie pamięci o uczonym. Pierwszą z nich jest organizacja corocznego konkursu im. Profesora Ludwika Straszewicza na najlepszy artykuł naukowy podejmujący w wymiarze przestrzennym problematykę społeczną i ekonomiczną. Do konkursu będą mogły być zgłaszane artykuły opublikowane w polskich czasopismach naukowych, których autorami są osoby nie mające tytułu profesora lub stopnia doktora habilitowanego. Nagrody laureatom konkursu ufunduje Wydział Nauk Geograficznych UŁ.

Tableau z doktorantami prof. Ludwika Straszewicza

Fot. A. Nowak

Drugą informacją przekazaną przez prof. B. Włodarczyka była podjęta w maju decyzja Rady Wydziału Nauk Geograficznych o nadaniu sali posiedzeń rady tego wydziału imienia Profesora Ludwika Straszewicza (po zakończeniu planowanego remontu sali).

Dodatkowym akcentem podkreślającym wkład uczonego w rozwój łódzkiej geografii była publikacja dwóch tomów. Pierwszy z nich to przygotowana pod redakcją T. Marszała monografia Miasto – region – gospodarka - w badaniach geograficznych. W stulecie urodzin Profesora Ludwika Straszewicza , która przybliża jego dokonania w kontekście badań geograficznych, realizowanych na przełomie XX i XXI w. w obrębie problematyki pozostawającej w sferze zainteresowań naukowych profesora. W tomie zostało zamieszczonych kilkanaście tekstów autorstwa współpracowników uczonego, a także przedstawicieli innych ośrodków geograficznych, którzy pozostawali z nim w bliskich kontaktach naukowych. Niektóre z tych tekstów bezpośrednio odnoszą się do twórczości naukowej L. Straszewicza, inne zaś prezentują wyniki badań w bliskich profesorowi subdyscyplinach studiów przestrzennych – geografii miast, geografii regionalnej oraz geografii ekonomicznej.

Drugi tom zatytułowany Łódzki ośrodek geografii społeczno-ekonomicznej 1945–2015. W stulecie urodzin Profesora Ludwika Straszewicza, w opracowaniu T. Marszała, składa się z trzech części, z których pierwsza poświęcona jest historii łódzkiego ośrodka antropogeografii, w kontekście przekształceń struktur organizacyjnych, wzrostu potencjału kadrowego, rozwoju badań naukowych oraz procesu poszerzania oferty dydaktycznej, a także usytuowania na tle innych ośrodków akademickich, prowadzących działalność w zakresie badań przestrzeni społeczno-ekonomicznej.

Dyskusja panelowa – znaczenie dorobku prof. Ludwika Straszewicza dla rozwoju geografii; na zdjęciu od lewej: prof. Andrzej Suliborski, prof. Jerzy Dzieciuchowicz, prof. Marek Koter, prof. Tadeusz Marszał, prof. Jolanta Jakóbczyk-Gryszkiewicz

Dyskusja panelowa – znaczenie dorobku prof. Ludwika Straszewicza dla rozwoju geografii; na zdjęciu od lewej: prof. Andrzej Suliborski, prof. Jerzy Dzieciuchowicz, prof. Marek Koter, prof. Tadeusz Marszał, prof. Jolanta Jakóbczyk-Gryszkiewicz

Fot. A. Nowak

Część druga tomu, w całości poświęcona L. Straszewiczowi, zawiera jego życiorys i bibliografię prac, niepublikowane wcześniej wspomnienia (odnoszące się nie tylko do kolejnych etapów życia zawodowego, ale także wątków osobistych, życia prywatnego), wybrane fragmenty (wyrażające opinie uczonego w kluczowych sprawach dotyczących roli i znaczenia antropogeografii jako nauki i wiedzy praktycznej). Część tę kończy rozdział przybliżający postać profesora poprzez odwołanie się do wspomnień jego najbliższych uczniów.

Na trzecią część publikacji składają się biogramy (zwięzłe informacje o wykształceniu i karierze zawodowej, krótki opis kierunków badań i dorobku naukowego, a także charakterystykę dorobku organizacyjnego i dydaktycznego oraz zestaw najważniejszych publikacji) samodzielnych pracowników naukowo-dydaktycznych, którzy w minionym siedemdziesięcioleciu tworzyli łódzki ośrodek geografii społeczno-ekonomicznej.

Tom zamykają aneksy, w tym jeden poświęcony zmarłemu w stalinowskim więzieniu prof. Stanisławowi Gorzuchowskiemu (pierwszemu profesorowi antropogeografii na Uniwersytecie Łódzkim), inny zawierający informacje o wszystkich geografach społeczno-ekonomicznych ze stopniem doktora zatrudnionych w minionych siedemdziesięcioleciu na Wydziale Biologii i Nauk o Ziemi, a później Wydziale Nauk Geograficznych UŁ.

Otwarcie wystawy poświęconej prof. Ludwikowi Straszewiczowi; na zdjęciu od lewej: Marianna Straszewicz (córka profesora), prof. Marek Koter, Jacek Straszewicz (syn profesora), prof. Tadeusz Marszał

Otwarcie wystawy poświęconej prof. Ludwikowi Straszewiczowi; na zdjęciu od lewej: Marianna Straszewicz (córka profesora), prof. Marek Koter, Jacek Straszewicz (syn profesora), prof. Tadeusz Marszał

Fot. A. Nowak

Spotkanie rocznicowe zakończyło otwarcie wystawy poświęconej profesorowi. Ekspozycję, zorganizowaną na parterze głównego budynku Colegium Geographicum, prezentującą, m.in., liczne publikacje oraz dokumentację fotograficzną obrazującą działalność i sylwetkę uczonego otworzył prof. Marek Koter w towarzystwie córki i syna Ludwika Straszewicza.

W setną rocznicę urodzin profesora, po blisko trzydziestu latach od śmierci, postać uczonego pozostaje żywa w pamięci uczniów i współpracowników, a także następnych pokoleń geografów, którzy odwołują się do jego dziedzictwa i dorobku organizacyjnego, dydaktycznego, a także naukowego, bez którego trudno sobie wyobrazić łódzką geografię.

x x x

Ludwik Straszewicz urodził się 6 grudnia 1916 r. w Warszawie. W roku 1935 podjął studia w Szkole Głównej Handlowej w Warszawie, które przerwał wybuch II wojny światowej. Tytuł magistra ekonomii uzyskał w 1945 r., a cztery lata później obronił pracę doktorską z zakresu antropogeografii. Był asystentem w Katedrze Geografii Ekonomicznej na Uniwersytecie Wrocławskim. Do Łodzi przeprowadził się w roku 1952 r., gdzie podjął pracę w Biurze Projektowo-Badawczym „Miastoprojekt” (1952–1954), a później w Biurze Planów Regionalnych, na stanowisku kierownika pracowni Planów Regionalnych, której był organizatorem (1955–1956).

Z Uniwersytetem Łódzkim związał się na stałe w roku 1956 (wcześniej prowadził na UŁ wykłady zlecone) podejmując systematyczny wysiłek tworzenia solidnych podstaw antropogeografii w łódzkim ośrodku akademickim. Dzięki niemu nastąpił rozwój potencjału tej subdyscypliny geograficznej w kolejnych dziesięcioleciach, tak w wymiarze naukowym, jak i dydaktycznym. Rozwój, który za sprawą uczniów profesora trwa do dziś. Pracę na Uniwersytecie Łódzkim L. Straszewicz rozpoczął na stanowisku zastępcy profesora. W 1957 r. został mianowany docentem i objął stanowisko kierownika Katedry Geografii Ekonomicznej. Funkcję tę pełnił do czasu przejścia na emeryturę w roku 1987. Zasługą profesora było przekształcenie małego zespołu (liczącego zaledwie czterech asystentów), nie wyróżniającego się dorobkiem naukowym, w dużą i prężną jednostkę naukowo-dydaktyczną o uznanej renomie na gruncie krajowym i międzynarodowym. Na szeroką skalę rozwinął współpracę z innymi ośrodkami geograficznymi, także poza granicami kraju (m.in. był inicjatorem podpisania na UŁ pierwszej zagranicznej umowy o bezpośredniej współpracy). Dzięki jego staraniom łódzcy geografowie uzyskali możliwość wyjazdów na staże i wykłady do zagranicznych ośrodków naukowych. Przez wiele lat prowadził wykłady na uniwersytetach francuskich w Rennes, Paryżu i Lyonie. Był animatorem dorocznych spotkań naukowych, tzw. łódzkich konferencji styczniowych, które na wiele lat wpisały się w kalendarz spotkań polskich geografów.

Dorobek profesora liczy ponad 250 opracowań naukowych (w tej liczbie dwanaście książek, liczne artykuły, notatki i recenzje oraz trzy atlasy) w znacznej części publikowanych w wydawnictwach zagranicznych. Kierunki prac badawczych realizowanych przez uczonego – obejmujące problematykę geografii miast, geografii przemysłu oraz zagadnienia regionalne – kontynuowane i pogłębiane przez jego uczniów, nadal stanowią o pozycji i specyfice łódzkiego ośrodka akademickiego na geograficznej mapie Polski. Dorobek L. Straszewicza to ważny element dziedzictwa środowiska akademickiej Łodzi i polskiej geografii. Uczony wypromował siedemnastu doktorów, spośród których ośmiu uzyskało habilitacje, a czterech tytuły profesorskie (S. Liszewski, M. Koter, T. Marszał i A. Suliborski).


Marta Borowska-Stefańska

Tadeusz Marszał